


przygotowała Marta Lis··15 min czytania
W tym tekście znajdziesz 8 ćwiczeń z programów MBSR i z poradnika NHS, plan na pierwsze tygodnie, uczciwe podsumowanie badań, skutki uboczne i sygnały, przy których lepiej iść do specjalisty. Nie jest to porada medyczna. Do ćwiczeń nie potrzeba niczego poza krzesłem; jeśli lubisz ćwiczyć przy świecy, np. przy naszej świecy z kadzidłem i cedrem, przeczytaj najpierw zasady bezpieczeństwa.
Czym jest mindfulness i na czym polega trening uważności?
Mindfulness, po polsku uważność, Jon Kabat-Zinn definiuje jako świadomość, która pojawia się, gdy celowo zwracasz uwagę na chwilę obecną, bez oceniania. Trening uważności to zestaw ćwiczeń, które tę umiejętność rozwijają: obserwacja oddechu, ciała, zmysłów i myśli oraz wracanie uwagą, gdy odpłynie.[1]
Kabat-Zinn w 1979 roku zaprosił do ośmiotygodniowego programu przewlekle chorych pacjentów, którym standardowe leczenie nie pomagało.[1] Tak powstał program MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction, redukcja stresu oparta na uważności). W wersji opisanej w podręczniku Uniwersytetu Massachusetts z 2017 roku to 8 tygodni i 10 spotkań, łącznie 31 godzin zajęć, plus 40-45 minut ćwiczeń z nagraniem w domu każdego dnia.[2]
Z MBSR wyrosła terapia poznawcza oparta na uważności (MBCT), przygotowana dla osób z nawracającą depresją. Brytyjskie wytyczne NICE wymieniają ją jako jedną z opcji zapobiegania nawrotom.[3] Szczegóły i siłę dowodów opisuję niżej, w części o badaniach.
Czym mindfulness różni się od medytacji?
Medytacja uważności to formalna część mindfulness: siedzisz w ciszy i obserwujesz myśli, dźwięki, oddech albo części ciała, wracając uwagą, gdy odpłynie. Mindfulness to coś szerszego, bo obejmuje też uważność w codziennym życiu, np. przy jedzeniu, chodzeniu czy w drodze do pracy, bez wydzielonego czasu na ćwiczenie.[4]
Mindfulness: 8 ćwiczeń krok po kroku
Najprostsze ćwiczenia mindfulness to spokojny oddech (ćwiczenie oddechowe na start), uważne jedzenie, skanowanie ciała, medytacja siedząca z oddechem, uważne chodzenie, nazywanie myśli i uczuć, uważna codzienna czynność oraz ćwiczenie zmysłów. Każde pochodzi z kursu MBSR albo z poradnika NHS i każde da się zacząć od kilku minut dziennie.
| Ćwiczenie | Ile trwa | Skąd pochodzi | Kiedy w ciągu dnia |
|---|---|---|---|
| 1. Spokojny oddech (ćwiczenie oddechowe) | co najmniej 5 min | NHS | rano na krześle albo w napiętej chwili |
| 2. Uważne jedzenie (rodzynka) | 5-10 min | MBSR, tydzień 1 | przy posiłku |
| 3. Skanowanie ciała | w kursie 45 min | MBSR, tygodnie 1-4 | wieczorem, na siedząco albo w łóżku |
| 4. Medytacja siedząca z oddechem | 10-15 min | MBSR, od tygodnia 2 | rano albo po pracy |
| 5. Uważne chodzenie | dowolnie | MBSR, NHS | w drodze, na spacerze |
| 6. Nazywanie myśli i uczuć | kilka sekund | NHS | w trudnej chwili |
| 7. Uważna codzienna czynność | czas czynności | MBSR, tydzień 2 | przy myciu zębów, pod prysznicem |
| 8. Ćwiczenie zmysłów | np. 3-5 min (propozycja) | NHS | w tramwaju, w kolejce |
1. Spokojny oddech (ćwiczenie oddechowe NHS)
To technika oddechowa z poradnika NHS na stres, a nie medytacja: tu oddech świadomie pogłębiasz i liczysz. Dobra na start, bo daje uwadze punkt oparcia. Usiądź na krześle z oparciem, stopy płasko na podłodze, na szerokość bioder. Oddychaj tak głęboko w brzuch, jak jest wygodnie, bez wymuszania: wdech nosem, wydech ustami. Pomocne bywa liczenie spokojnie od 1 do 5 przy wdechu i przy wydechu. Ćwicz co najmniej 5 minut, najlepiej codziennie.[5] Gdy myśli odpłyną, zauważ to i wróć do liczenia. Według NHS w uważności nie chodzi o to, żeby myśli zniknęły, ale żeby widzieć je jako zdarzenia, które przychodzą i odchodzą.[4]
2. Uważne jedzenie, czyli ćwiczenie z rodzynką
Tak zaczyna się pierwszy tydzień kursu MBSR. Weź jedną rodzynkę i przyglądaj się jej tak, jakby to był pierwszy raz: kolor, faktura, dźwięk przy ściśnięciu, zapach, potem smak przy bardzo powolnym jedzeniu. Drugą rodzynkę zjedz w ciszy.[2] Zamiast rodzynki może być kawałek jabłka albo pierwszy łyk herbaty.
3. Skanowanie ciała
Połóż się albo usiądź i przenoś uwagę po kolei przez części ciała, od stóp do głowy. Zauważasz wrażenia, takie jak ciepło, mrowienie, napięcie czy brak czucia, i niczego nie poprawiasz. W kursie MBSR to podstawowe ćwiczenie dwóch pierwszych tygodni, z 45-minutowym nagraniem 6 razy w tygodniu, a w tygodniach 3-4 skanowanie przeplata się z jogą na leżąco.[2] Na początek wystarczy krótsza wersja z nagraniem albo samodzielnie, np. tylko stopy, dłonie i twarz.
4. Medytacja siedząca z oddechem
W drugim tygodniu MBSR dochodzi 10-15 minut siedzenia z oddechem, bez nagrania. Podręcznik zaznacza, że nie chodzi o kontrolowanie ani zmienianie oddechu, tylko o bycie z nim i z odczuciami w ciele, zauważanie, kiedy uwaga odpływa, i celowe wracanie.[2] Różnica wobec ćwiczenia 1: tu nie liczysz i nie pogłębiasz oddechu.
5. Uważne chodzenie
Idź wolniej niż zwykle, kilka kroków w jedną stronę i z powrotem, i obserwuj, jak stopa odrywa się od podłogi, przenosi i stawia. Medytacja w chodzie należy do formalnych praktyk MBSR.[2] NHS zauważa, że osobom z bardzo zajętą głową łatwiej bywa ćwiczyć w ruchu, np. przy spacerze albo łagodnej jodze.[4]
6. Nazywanie myśli i uczuć
Gdy zauważysz silną myśl albo emocję, nazwij ją w myślach: „to jest myśl, że nie zdążę” albo „to jest niepokój”. NHS podaje to jako sposób na zauważanie myśli i uczuć w chwili, gdy się pojawiają.[4] To ćwiczenie trwa kilka sekund i nie wymaga przerwy w pracy.
7. Uważna codzienna czynność
Wybierz jedną czynność na cały tydzień: mycie zębów, prysznic, wynoszenie śmieci, karmienie zwierzęcia. W MBSR to zadanie domowe drugiego tygodnia.[2] Za każdym razem wykonuj ją z pełną uwagą na wrażenia: temperaturę wody, zapach pasty, ciężar worka. NHS podaje podobny przykład: dotyk poręczy, gdy idziesz po schodach.[4]
8. Ćwiczenie zmysłów
Zatrzymaj się na 3-5 minut i przejdź po kolei przez zmysły: co widzisz, co słyszysz, jakie zapachy czujesz, jaki smak masz w ustach, gdzie ciało dotyka krzesła i podłogi. NHS opisuje właśnie zwracanie uwagi na obrazy, dźwięki, zapachy i smaki chwili obecnej jako ważną część mindfulness.[4] Dobrze sprawdza się w miejscu, w którym zwykle działasz „na autopilocie”, np. w tramwaju.
Jak zacząć? Plan na pierwsze 4 tygodnie
Zacznij od jednego krótkiego ćwiczenia codziennie o stałej porze, np. 5 minut oddechu rano, i jednej uważnej czynności w ciągu dnia. Co tydzień dokładaj jedną praktykę w kolejności, jaką ma kurs MBSR: skanowanie ciała, siedzenie z oddechem, ruch. Pełny kurs trwa 8 tygodni, z nauczycielem i w grupie.[2]
Plan poniżej to moja lżejsza wersja układu MBSR dla osoby, która ćwiczy sama. Kolejność praktyk pochodzi z podręcznika kursu, długości są skrócone.[2] NHS radzi wybrać stały moment dnia, np. drogę do pracy albo spacer w przerwie.[4]
| Tydzień | Co w kursie MBSR | Lżejsza wersja na co dzień |
|---|---|---|
| 1 | rodzynka, skanowanie ciała (nagranie 45 min) | 5 min oddechu dziennie, raz uważne jedzenie, 10-15 min skanowania 2-3 razy w tygodniu |
| 2 | skanowanie ciała, 10-15 min siedzenia z oddechem, jedna uważna czynność | 10 min siedzenia z oddechem, jedna czynność na cały tydzień |
| 3 | joga na leżąco na zmianę ze skanowaniem ciała, 15-20 min siedzenia z oddechem | jak tydzień 2 plus 10 min uważnego chodzenia |
| 4 | skanowanie ciała na zmianę z jogą na leżąco, 20 min siedzenia z uwagą na oddech, odczucia i całe ciało, obserwowanie własnych reakcji na stres | 13-15 min siedzenia dziennie, nazywanie myśli i uczuć, gdy zauważysz reakcję na stres |
Ile minut dziennie ćwiczyć?
Kurs MBSR zakłada 40-45 minut ćwiczeń z nagraniem dziennie, łącznie z resztą zadań godzinę lub więcej. W badaniu Bassa i współpracowników osoby bez doświadczenia słuchały 13-minutowej medytacji dziennie: po 8 tygodniach miały lepszy nastrój, uwagę i pamięć niż grupa słuchająca podcastów, po 4 tygodniach jeszcze nie.[2][6]
To jedno badanie, z osobami w wieku 18-45 lat i z podcastem jako porównaniem, więc 13 minut traktuj jako rozsądny punkt wyjścia, a nie granicę, poniżej której nic się nie dzieje.[6]
Co dają ćwiczenia uważności? Co mówią badania
Najlepiej udokumentowane są małe i umiarkowane efekty przy lęku, obniżonym nastroju i bólu oraz mniejsze ryzyko nawrotu depresji po kursie MBCT. Według metaanalizy Goyal i współpracowników medytacja nie wypadła lepiej niż leki, ruch ani inne terapie behawioralne. Wyjątek to zapobieganie nawrotom depresji: porównania z innymi metodami, w tym z lekami, sugerują mniejsze ryzyko po MBCT.[7][8]
Tabela zbiera badania, na których opiera się ten tekst. Dwie pierwsze kolumny mówią, co sprawdzano, trzecia to, czego nie wiadomo albo co ogranicza wniosek.
| Badanie | Kogo i co sprawdzano | Wynik | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Goyal i in. 2014, metaanaliza[7] | 47 badań z losowym przydziałem i aktywną grupą kontrolną, 3515 dorosłych z różnymi problemami zdrowotnymi | umiarkowane dowody poprawy przy lęku, depresji i bólu; słabe przy stresie i jakości życia | brak dowodów, że medytacja działa lepiej niż leki, ruch czy inne terapie; przy śnie, uwadze i wadze dowody słabe lub niewystarczające |
| Galante i in. 2021, metaanaliza[9] | 136 badań, 11 605 dorosłych w warunkach nieklinicznych (bez skierowania na leczenie), kursy prowadzone na żywo | wobec braku działania mniej lęku, objawów depresji i stresu, lepsze samopoczucie | wobec niespecyficznych zajęć kontrolnych przewaga tylko przy objawach depresji, wobec metod o określonym działaniu brak przewagi; po odrzuceniu badań o wysokim ryzyku błędu został tylko efekt na stres; autorzy piszą, że inne działania profilaktyczne mogą być równie skuteczne; pewność dowodów od umiarkowanej do bardzo niskiej |
| Kuyken i in. 2016, metaanaliza danych pacjentów[8] | 9 badań, 1258 osób z nawracającą depresją w remisji, kurs MBCT | ryzyko nawrotu w ciągu 60 tygodni niższe niż bez MBCT (współczynnik ryzyka 0,69); porównania z innymi metodami, w tym lekami, sugerują mniejsze ryzyko (0,79) | dotyczy kursu prowadzonego przez terapeutów, nie ćwiczeń z aplikacji; część autorów współtworzyła MBCT i prowadzi szkolenia z tej metody, co zgłaszają w deklaracji konfliktu interesów |
| Basso i in. 2019[6] | osoby 18-45 lat bez doświadczenia, 13 min dziennie przez 8 tygodni | po 8 tygodniach lepszy nastrój, uwaga, pamięć, mniej lęku w teście stresu | jedno badanie, porównanie ze słuchaniem podcastu |
| Kabat-Zinn 1982[10] | 51 osób z przewlekłym bólem, program 10-tygodniowy | u 65% ból mniejszy o co najmniej jedną trzecią, u 50% o co najmniej połowę | badanie bez grupy kontrolnej, co autor sam zaznacza |
Przy śnie wyniki są mieszane. Metaanaliza 18 badań (1654 osoby) wykazała umiarkowanie pewną poprawę jakości snu w porównaniu z zajęciami kontrolnymi bez określonego działania, ale brak różnicy wobec sprawdzonych metod leczenia bezsenności; pewność tego drugiego wniosku jest niska.[11]
Czy mindfulness pomaga na depresję i lęk?
Po kursie MBCT ryzyko nawrotu nawracającej depresji było niższe, a NICE wymienia grupowe programy uważności wśród opcji leczenia lżejszej depresji (objawy podprogowe i łagodne). To programy prowadzone przez przeszkolonych terapeutów. Samodzielne ćwiczenia nie zastępują leczenia; przy objawach depresji lub lęku zacznij od lekarza albo psychologa.[8][3]
Grupowy program NICE opisuje jako zwykle 8 spotkań w grupie 8-15 osób, z ćwiczeniami do domu, i zaznacza, że może być trudny dla osób z bardzo silnymi, przykrymi myślami albo dla tych, którym trudno skupić się na ciele.[3] Przy lęku metaanaliza Goyal i współpracowników znalazła umiarkowane dowody małej poprawy po 8 tygodniach i po 3-6 miesiącach.[7]
Czy mindfulness zmienia mózg?
Tego nie wiadomo. W małym badaniu z 2011 roku (16 osób po kursie MBSR, 17 na liście oczekujących) wzrosła koncentracja istoty szarej m.in. w lewym hipokampie. W badaniu z losowym przydziałem, które autorzy nazywają największym do 2022 roku (218 osób), MBSR nie zmienił struktury mózgu w porównaniu z żadną grupą kontrolną.[12][13]
Dlatego w tym tekście nie piszę o „przebudowie mózgu”. Efekty, które powtarzają się w metaanalizach, dotyczą samopoczucia i objawów, a nie obrazu z rezonansu.
Jakie są skutki uboczne mindfulness?
Najczęściej zgłaszane są nasilony lęk, obniżony nastrój i nietypowe doznania poznawcze. Przegląd 83 badań różnych form medytacji (nie tylko uważności), z 6703 uczestnikami, oszacował ich częstość na 8,3%: 3,7% w badaniach eksperymentalnych i 33,2% w obserwacyjnych. Pojawiały się także u osób bez wcześniejszych problemów psychicznych.[14]
Podręcznik MBSR uprzedza uczestników wprost: smutek, złość albo lęk mogą na początku stać się silniejsze, bo uważność zwraca na nie uwagę, a objawy czasem się nasilają, zwłaszcza w pierwszych tygodniach.[2] NHS dodaje, że mindfulness nie jest dla każdego: niektórym nie pomaga, a części osób pogarsza samopoczucie.[4]
Kiedy zamiast ćwiczeń iść do specjalisty?
Gdy podejrzewasz u siebie depresję, NHS radzi nie zwlekać z wizytą u lekarza. Podręcznik MBSR prosi o rozmowę z prowadzącym przed kursem przy uzależnieniu i wczesnym etapie wychodzenia z niego, nieleczonej psychozie, ostrej depresji, myślach samobójczych, PTSD, lęku społecznym i świeżej stracie. Gdy po ćwiczeniach czujesz się gorzej, porozmawiaj z prowadzącym albo specjalistą.[15][2]
- W kryzysie psychicznym możesz zadzwonić całodobowo i bezpłatnie do Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 2222.[16]
- Gdy życie lub zdrowie jest zagrożone, dzwoń pod numer alarmowy 112.[17]
- Historia traumy, przemocy, niedawnej straty lub uzależnienia może nasilać reakcje emocjonalne; podręcznik MBSR prosi wtedy o rozmowę z prowadzącym, a możliwe rozwiązania to zmiana praktyki, rezygnacja z kursu albo zapisanie się później.[2]
Trening uważności dla dzieci: co wiadomo?
Duże badanie szkolnego treningu uważności, MYRIAD (84 szkoły, 8376 uczniów w wieku 11-14 lat), nie wykazało przewagi 10 lekcji uważności nad zwykłymi zajęciami o emocjach po roku. U uczniów z grupy ryzyka wyniki były nieco gorsze, choć różnice były małe i nieistotne klinicznie.[18][19]
Autorzy dalszej analizy piszą, że w takiej formie szkolny trening nie jest zalecany jako program dla wszystkich i może być przeciwwskazany u uczniów, u których pojawiają się objawy problemów psychicznych.[19] MYRIAD badał nastolatków w wieku 11-14 lat; o młodszych dzieciach ten tekst nie podaje danych.
Jak ćwiczyć uważność z dzieckiem? Pomysły na 1-3 minuty
Najprościej przerobić ćwiczenia z tego tekstu na 1-3-minutowe zabawy z rodzicem: powolne jedzenie, słuchanie dźwięku do końca, ślimacze kroki i obserwowanie oddechu z ręką na brzuchu. To pomysły, a nie metody o sprawdzonym działaniu, więc bez przymusu i bez obietnic, że coś „naprawią”.
- Detektyw smaku (ćwiczenie 2): dziecko ogląda rodzynkę albo kawałek jabłka, mówi, co widzi, czuje palcami i nosem, a potem je bardzo powoli.
- Dźwięk aż wybrzmi: uderz łyżeczką w szklankę i słuchajcie razem, aż dźwięk całkiem ucichnie; dziecko podnosi rękę, gdy już nic nie słyszy.
- Ślimacze kroki (ćwiczenie 5): kilka kroków przez pokój tak wolno, jak się da, z uwagą na to, która część stopy dotyka podłogi.
- Ręka na brzuchu: dziecko leży, kładzie dłoń albo pluszaka na brzuchu i patrzy, jak unosi się przy wdechu i opada przy wydechu.
Dziecko z lękiem albo obniżonym nastrojem powinno trafić do psychologa, a nie tylko na zajęcia z uważności. Dzieci i nastolatki mogą też same zadzwonić pod bezpłatny Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, czynny całą dobę, 7 dni w tygodniu.[20]
Najczęstsze trudności na początku
Najczęstsze to przekonanie, że trzeba „wyczyścić umysł”, zasypianie przy skanowaniu ciała, brak efektów po tygodniu i trudne emocje w czasie ćwiczeń. Pierwsze trzy są normalną częścią nauki. Czwarta wymaga uwagi: jeśli emocje przytłaczają albo nie mijają, skróć ćwiczenia lub przerwij i porozmawiaj ze specjalistą.[4][2]
- „Nie umiem przestać myśleć.” Nie musisz. Celem nie jest pusty umysł, tylko zauważanie myśli i wracanie do oddechu lub ciała.[4]
- „Zasypiam przy skanowaniu ciała.” Spróbuj na siedząco albo o wcześniejszej porze dnia.
- „Po tygodniu nic się nie zmieniło.” Podręcznik MBSR uprzedza, że wrażenie „nic się nie dzieje” jest normalne, a w badaniu Bassa zmiany pojawiły się po 8 tygodniach, nie po 4.[2][6]
- „Pojawiają się trudne emocje.” To przewidziana sytuacja, ale nie trzeba jej przeczekiwać w samotności; patrz kiedy iść do specjalisty.
Czy do ćwiczeń potrzebna jest świeca?
Nie. Żadne z opisanych ćwiczeń jej nie wymaga, a badania przytoczone w tym tekście dotyczą samych ćwiczeń: żadne nie sprawdzało świecy ani zapachu w pokoju. Kurs MBSR prosi nawet uczestników, by nie używali perfumowanych kosmetyków, ze względu na wrażliwość innych osób w grupie.[2]
Jeśli w domu lubisz ćwiczyć przy świecy, traktuj ją jak element otoczenia, jak koc czy przyciemnione światło. Co wiadomo o zapachach i emocjach, a czego nie, piszę w tekstach o aromaterapii i o psychologii zapachu; o przytulnym wieczorze przy świecach w tekście o hygge.
Zasady bezpieczeństwa National Candle Association, które przy ćwiczeniach mają szczególne znaczenie, bo zamykasz oczy albo się kładziesz:[21]
- nie zostawiaj płonącej świecy bez nadzoru; przy skanowaniu ciała na leżąco, gdy możesz zasnąć, lepiej jej nie zapalać, a przed snem zawsze ją zgaś;[22]
- stawiaj ją na stabilnej, odpornej na ciepło powierzchni, co najmniej 30 cm (12 cali) od zasłon, pościeli, książek i innych łatwopalnych rzeczy;
- pal ją w przewietrzonym pomieszczeniu, ale z dala od przeciągów, otwartych okien i wentylatorów, poza zasięgiem dzieci i zwierząt;
- knot skracaj do mniej więcej 6 mm (1/4 cala) za każdym razem, zanim go zapalisz, a palenie zakończ, kiedy w słoiku zostanie około 1,3 cm (1/2 cala) wosku.
Pierwsze palenie i pielęgnację knota opisałam krok po kroku w tekście o paleniu świecy sojowej.

Każdą naszą świecę wylewamy ręcznie z wosku sojowego; knot jest bawełniany, a słoik z bursztynowego szkła ma czarne wieczko. Mistyczny Kraków ma w nutach drewno, kadzidło, cedr, żywicę i drzewo sandałowe. Wszystkie kompozycje znajdziesz w kategorii świece sojowe.
Najczęściej zadawane pytania
To krótkie praktyki, w których celowo kierujesz uwagę na to, co dzieje się teraz: oddech, wrażenia z ciała, dźwięki, smak albo własne myśli, bez oceniania. Gdy uwaga odpłynie, zauważasz to i wracasz. Przykłady to obserwacja oddechu, skanowanie ciała, uważne jedzenie i chodzenie.
Wybierz stałą porę i jedno ćwiczenie, np. 5 minut spokojnego oddechu na krześle rano. Do tego jedna zwykła czynność w ciągu dnia wykonywana z pełną uwagą, np. mycie zębów. Co tydzień dokładaj kolejną praktykę: skanowanie ciała, siedzenie z oddechem, uważne chodzenie.
W psychologii mindfulness opisuje się jako umiejętność świadomego, nieoceniającego kierowania uwagi na chwilę obecną. Stała się podstawą programów MBSR, czyli redukcji stresu, i MBCT, czyli terapii poznawczej opartej na uważności, którą brytyjskie wytyczne NICE wymieniają jako jedną z opcji zapobiegania nawrotom depresji.
Częściowo. W metaanalizie 18 badań programy uważności poprawiały jakość snu bardziej niż zajęcia kontrolne bez określonego działania, ale nie bardziej niż sprawdzone metody leczenia bezsenności. Przy przewlekłych problemach ze snem warto więc zacząć od lekarza, a ćwiczenia traktować jako uzupełnienie.
Nie. NHS pisze, że części osób nie pomaga, a niektórym pogarsza samopoczucie. W przeglądzie 83 badań różnych form medytacji działania niepożądane, najczęściej lęk i obniżony nastrój, dotyczyły średnio 8,3% uczestników. Przy depresji, psychozie, myślach samobójczych, PTSD czy świeżej stracie przed ćwiczeniami porozmawiaj ze specjalistą.
Samodzielne ćwiczenia z aplikacji czy z tego tekstu to trening uwagi, nie terapia. Terapią jest np. kurs MBCT prowadzony przez przeszkolonych terapeutów, zwykle 8 spotkań w grupie, z ćwiczeniami do domu. Ćwiczenia mindfulness nie zastępują leczenia depresji, lęku ani bezsenności.
Źródła
- Mindful (magazyn), „Jon Kabat-Zinn: Defining Mindfulness” (definicja uważności, początek programu MBSR w 1979 roku). mindful.org
- Santorelli S.F., Meleo-Meyer F., Koerbel L., Kabat-Zinn J. (2017). Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) Authorized Curriculum Guide. Center for Mindfulness, University of Massachusetts Medical School (struktura kursu, praktyki w kolejnych tygodniach, ryzyka i sytuacje do omówienia z prowadzącym, prośba o rezygnację z perfumowanych kosmetyków). mbsr.website (PDF)
- National Institute for Health and Care Excellence (2022). Depression in adults: treatment and management (NG222), rekomendacje: tabela opcji leczenia (grupowy program uważności i medytacji) oraz 1.8.5-1.8.6 (MBCT w zapobieganiu nawrotom). nice.org.uk
- NHS, „Mindfulness” (czym jest, jak ćwiczyć na co dzień, medytacja uważności, „czy jest dla każdego”). Przegląd strony: 17.08.2026. nhs.uk
- NHS, „Breathing exercises for stress” (pozycja, oddech nosem i ustami, liczenie do 5, co najmniej 5 minut). Przegląd strony: 12.06.2026. nhs.uk
- Basso J.C., McHale A., Ende V., Oberlin D.J., Suzuki W.A. (2019). Brief, daily meditation enhances attention, memory, mood, and emotional regulation in non-experienced meditators. Behavioural Brain Research, 356, 208-220. doi.org
- Goyal M., Singh S., Sibinga E.M. i in. (2014). Meditation programs for psychological stress and well-being: a systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine, 174(3), 357-368. doi.org
- Kuyken W., Warren F.C., Taylor R.S. i in. (2016). Efficacy of mindfulness-based cognitive therapy in prevention of depressive relapse: an individual patient data meta-analysis from randomized trials. JAMA Psychiatry, 73(6), 565-574. doi.org
- Galante J., Friedrich C., Dawson A.F. i in. (2021). Mindfulness-based programmes for mental health promotion in adults in nonclinical settings: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. PLOS Medicine, 18(1), e1003481. doi.org
- Kabat-Zinn J. (1982). An outpatient program in behavioral medicine for chronic pain patients based on the practice of mindfulness meditation: theoretical considerations and preliminary results. General Hospital Psychiatry, 4(1), 33-47. doi.org
- Rusch H.L., Rosario M., Levison L.M. i in. (2019). The effect of mindfulness meditation on sleep quality: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Annals of the New York Academy of Sciences, 1445(1), 5-16. doi.org
- Hölzel B.K., Carmody J., Vangel M. i in. (2011). Mindfulness practice leads to increases in regional brain gray matter density. Psychiatry Research: Neuroimaging, 191(1), 36-43. doi.org
- Kral T.R.A., Davis K., Korponay C. i in. (2022). Absence of structural brain changes from mindfulness-based stress reduction: two combined randomized controlled trials. Science Advances, 8(20), eabk3316. doi.org
- Farias M., Maraldi E., Wallenkampf K.C., Lucchetti G. (2020). Adverse events in meditation practices and meditation-based therapies: a systematic review. Acta Psychiatrica Scandinavica, 142(5), 374-393. doi.org
- NHS, „Overview - Depression in adults” (kiedy iść do lekarza). nhs.uk
- Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym, telefon 800 70 2222 (bezpłatnie, całodobowo, 7 dni w tygodniu). centrumwsparcia.pl
- Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, „Numer alarmowy 112”. gov.pl
- Kuyken W., Ball S., Crane C. i in. (2022). Effectiveness and cost-effectiveness of universal school-based mindfulness training compared with normal school provision in reducing risk of mental health problems and promoting well-being in adolescence: the MYRIAD cluster randomised controlled trial. Evidence-Based Mental Health, 25(3), 99-109. doi.org
- Montero-Marin J., Allwood M., Ball S. i in. (2022). School-based mindfulness training in early adolescence: what works, for whom and how in the MYRIAD trial? Evidence-Based Mental Health, 25(3), 117-124. doi.org
- Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111: bezpłatnie, 7 dni w tygodniu, 24 godziny na dobę. 116111.pl
- National Candle Association, „Candle Safety Tips” (odległość od łatwopalnych rzeczy, nadzór, przewietrzone pomieszczenie, przeciągi, dzieci i zwierzęta, knot 1/4 cala, 1/2 cala wosku na dnie). candles.org
- National Candle Association (2018), „Fire Safety Tips to Follow During Power Outages” (gaszenie świec przed snem i przed wyjściem z pokoju). candles.org
Ostatnia aktualizacja

Marta Lis
Założycielka UrbanNote
Przychodzi ze świata beauty i kosmetyków, od lat otacza się pięknymi zapachami. Pisze o świecach, kompozycjach zapachowych i rzemiośle, które za nimi stoi - szuka słów dla tego, co czujesz, zanim zdążysz nazwać.
Wszystkie artykuły

