Przejdź do treści

Fasola tonka - jak pachnie, co to jest i czy jest jadalna

Ziarna fasoli tonka na kamiennej płycie, obok laska wanilii, źdźbła siana i mosiężna pęseta
Miseczki z ziarnami tonki, laską wanilii, sianem, migdałami i suszonym liściem tytoniu na drewnianym stole
Dłoń ściera ziarno tonki na drobnej tarce nad kamiennym blatem, pod tarką kopczyk brązowych wiórków
Świeca sojowa Grudniowa Warszawa 190 g w bursztynowym słoiku z czarnym wieczkiem
Świeca sojowa Jarmarkowy Gdańsk 190 g w bursztynowym słoiku z czarnym wieczkiem
5

przygotowała Marta Lis··14 min czytania

Poniżej: dlaczego tonka nie jest fasolą, jak jej zapach opisują atlas przypraw, perfumiarka i dziennikarze kulinarni, co o kumarynie w żywności mówi prawo w Unii i w USA, jak użyć ziarna w kuchni i w jakich perfumach go szukać. W dwóch naszych świecach sojowych fasolka tonka należy do nut bazy: opisuję je w części o świecach z tonką.

Co to jest fasola tonka?

Fasola tonka to nasiono drzewa Dipteryx odorata, po polsku tonkowca wonnego, z rodziny bobowatych. Drzewo rośnie w północnej części Ameryki Południowej. Każdy owoc kryje jedno nasiono: czarne i pomarszczone z zewnątrz, gładkie i brązowe w środku. Mocny, słodki zapach ziarno zawdzięcza dużej zawartości kumaryny.[1][2]

Po polsku mówi się fasola tonka, fasolka tonka, bób tonka, rzadziej fasola tonkińska.[2] Ze zwykłą fasolą łączy ją rodzina roślin i wygląd ziarna, ale źródła różnie nazywają owoc tonkowca. Wikipedia pisze o strąkach, atlas Katzera o pestkowcu; zgodne są co do tego, że owoc nie pęka jak strąk fasoli, jest mięsisty i kryje jedno nasiono.[1][3] Słowo „tonka” pochodzi z języka galibi z Gujany Francuskiej, a w języku tupi drzewo nazywano kumaru; od tej nazwy wzięła się kumaryna.[1][4]

Tonkowiec dorasta do 25-30 m, ma czerwone drewno i różowe kwiaty. Datowanie radiowęglowe pni spod Manaus pokazało, że drzewo może żyć ponad tysiąc lat. Kwitnie od marca do maja, owoce dojrzewają w czerwcu i lipcu, a jedno drzewo daje 1-3,5 kg nasion rocznie, z wyraźnie większym zbiorem co cztery lata.[1]

Skąd pochodzi tonka i jak się ją suszy?

Źródła nie zgadzają się nawet co do największego producenta. Angielska Wikipedia w jednym akapicie wymienia Wenezuelę i Nigerię, a kilka zdań dalej Wenezuelę, Brazylię i Kolumbię; polska wersja podaje tę drugą trójkę.[1][2] Zgodne są za to w tym, że najwięcej tonki kupują Stany Zjednoczone, głównie dla przemysłu tytoniowego, choć do żywności dodawać jej tam nie wolno.[1][5]

Podobnie jest z obróbką. Wikipedia opisuje tylko zdjęcie twardej łupiny i suszenie nasion przez 2-3 dni.[1] Atlas przypraw Gernota Katzera pisze, że ziarna moczy się dobę w alkoholu (rumie) i suszy, a w trakcie zachodzi fermentacja; potem kumaryny może być nawet 10%, a pod skórką widać jej kryształki. Biały, szronowaty nalot na suszonych ziarnach to właśnie te kryształki.[3]

Jak pachnie fasola tonka?

Fasola tonka pachnie słodko i ciepło: wanilią, gorzkim migdałem i suchym sianem, z odcieniem wiśni, karmelu i korzennych przypraw. Sianową i waniliową część zapachu daje kumaryna. Aromat jest bardzo intensywny, dlatego w kuchni i w perfumach wystarcza go bardzo niewiele, a kuchnie, które go używają, dodają tonkę w drobnych wiórkach.[3][6][7][8]

Zestawiłam, jak tonkę opisują ci, którzy mieli ją w ręku. Wspólny mianownik to wanilia, migdał i siano; reszta zależy od tego, czy ziarno wąchasz, jesz na zimno, czy na ciepło.

Kto opisujeJak pachnie albo smakuje tonka
Atlas przypraw G. Katzerasłodko i sianowo, bardzo mocno[3]
Lush, opis surowca w ich kosmetykachsłodko i owocowo, jak wiśnie i gorzkie migdały, z nutą siana[6]
Wikipedia, o smakuzłożona mieszanka wanilii, migdała, goździka, cynamonu i amaretto[1]
The Atlantic, I. DeLorenzowanilia, wiśnia, migdał i coś korzennego jak cynamon; na zimno (w lodach) wanilia z karmelem i ciemnym miodem, na ciepło wanilia z przyprawami[8]
BBC Future, Z. Gorvettw opisach z internetu: skoszona trawa, wanilia, lukrecja, karmel, goździk; autorka po otwarciu słoika: „słabo, jak pasta do mebli”[5]
BfR, o samej kumarynieświeże siano[7]

Wiersz z BBC warto zapamiętać: całe ziarno prosto ze słoika potrafi pachnieć słabiej i mniej ładnie, niż obiecują opisy. Moim zdaniem tonkę najlepiej poznać w trzech krokach: powąchaj całe ziarno, zetrzyj odrobinę na tarce i powąchaj jeszcze raz, a na koniec poszukaj jej w bazie perfum po kilku godzinach na skórze. Za każdym razem usłyszysz w niej coś innego.

Miseczki z ziarnami tonki, laską wanilii, sianem, migdałami i suszonym liściem tytoniu na drewnianym stole
Wanilia, migdał i siano powtarzają się w opisach tonki; tytoń to jej stary partner z mieszanek fajkowych.

Czym jest kumaryna?

Kumaryna to bezbarwny, krystaliczny związek organiczny o słodkim zapachu, który przypomina wanilię i świeże siano, a w smaku jest gorzki. W ziarnach tonki stanowi zwykle 1-3% masy, wyjątkowo do 10%. Rośliny wytwarzają ją prawdopodobnie jako obronę: zwierzęta unikają jej gorzkiego smaku.[4][1][7]

Kumarynę po raz pierwszy wyodrębnił z ziaren tonki A. Vogel z Monachium w 1820 roku (początkowo wziął ją za kwas benzoesowy), a w 1868 roku William Henry Perkin otrzymał ją syntetycznie.[4] W latach 40. XX wieku tania, syntetyczna kumaryna zastępowała naturalną wanilię w czekoladzie, słodyczach, aromatach do koktajli i napojach, trafiała też do tytoniu i perfum.[5]

Kumaryny nie trzeba szukać w Amazonii. Ma ją turówka wonna, czyli żubrówka, której słodki zapach z nutą anyżu wzmacnia się po wysuszeniu, oraz marzanka wonna, dodawana w Niemczech do majowego wina i syropu do piwa Berliner Weisse.[9][10] Jest też w cynamonie kasja: ile i co z tego wynika w kuchni, opisuje osobny tekst o kumarynie w cynamonie.

Czym tonka różni się od wanilii?

Wanilia to strąk storczyka, a jej zapach budzi przede wszystkim wanilina; tonka to nasiono drzewa z rodziny bobowatych, pachnące głównie kumaryną. Obie są słodkie i ciepłe, ale tonka jest bardziej sucha i złożona: obok wanilii słychać w niej gorzki migdał i siano. Wanilia pozostaje kremowa i deserowa.[11][4]

Fasola tonkaWanilia
Część roślinynasiono tonkowca wonnegostrąk storczyka wanilii
Główna cząsteczka zapachukumaryna[1]wanilina, główny składnik ekstraktu, obok kilkuset innych związków[11]
Charaktersłodki, suchy, sianowy, z gorzkim migdałemsłodki, kremowy, deserowy
Czysta cząsteczka w żywności w UEkumaryny nie wolno dodawać jako takiej[12]waniliny nie ma na liście zakazanych substancji[12]
Wspólna historiasyntetyczna kumaryna była przez lata tanim zamiennikiem wanilii[5], a Shalimar Guerlaina powstał według historii marki po dolaniu etylowaniliny do perfum Jicky, opartych na kumarynie[13][14]

Najprościej odróżnić je nosem po suchości: tam, gdzie w słodyczy przebija siano albo gorzki migdał, zwykle jest tonka. Samą wanilię, jej gatunki i to, jak pachnie w różnych formach, opisuje tekst o zapachu wanilii.

Czy fasola tonka jest jadalna?

Tak. W Unii Europejskiej, także w Polsce, tonka nie jest zakazana jako przyprawa. Prawo zabrania dodawania do żywności czystej kumaryny i ogranicza jej ilość w gotowych wyrobach, do których dodano składniki aromatyzujące, na przykład do 5 mg/kg w deserach. Dlatego tonki używa się w szczyptach z tarki.[12][3]

Limity stoją w załączniku III rozporządzenia 1334/2008. Część A wymienia kumarynę wśród substancji, których nie dodaje się do żywności, a część B ustala najwyższe poziomy kumaryny w gotowych produktach:[12]

Gotowy produktNajwyżej kumaryny
Tradycyjne lub sezonowe wyroby piekarnicze z cynamonem na etykiecie50 mg/kg
Płatki śniadaniowe, w tym muesli20 mg/kg
Pieczywo cukiernicze i wyroby ciastkarskie (poza wierszem pierwszym)15 mg/kg
Desery5 mg/kg

Ciekawy szczegół: przy estragolu czy safrolu rozporządzenie nie stosuje limitów, gdy jedynym źródłem aromatu w potrawie są zioła i przyprawy. Przy kumarynie takiego wyjątku nie ma, więc limit obowiązuje także sprzedawany deser aromatyzowany samą startą tonką. Limity dotyczą żywności wprowadzanej do obrotu, czyli wyrobów oferowanych w sklepach i gastronomii.[12]

Punktem odniesienia jest tolerowane dzienne pobranie kumaryny, które EFSA i BfR ustaliły na 0,1 mg na każdy kilogram wagi; według przeliczenia BBC Future dla przeciętnej osoby to mniej więcej ćwierć ziarna tonki.[15][7][5] Jak ta wartość przekłada się na przyprawę z kuchennej szafki, liczy tekst o kumarynie w cynamonie kasja.

Dlaczego tonka jest zakazana w USA?

Amerykańska FDA uznaje od 1954 roku każdą żywność z dodaną kumaryną, także w postaci ziaren tonki lub ich ekstraktu, za zafałszowaną. Decyzja wynikała z badań, w których kumaryna uszkadzała wątrobę gryzoni. Przepis obowiązuje do dziś jako 21 CFR 189.130 i dotyczy jedzenia, nie perfum.[16][4]

Krytycy uważają zakaz za przesadny, bo ich zdaniem trudno zjeść tyle kumaryny, by miało to znaczenie, a jest ona także w żywności, której zakaz nie obejmuje. Pojawiają się apele, by potraktować tonkę jak mangostan i absynt, którym na początku XXI wieku zniesiono ograniczenia.[1]

Przepis nie jest martwy. BBC Future opisuje kontrole w kilku restauracjach; Grant Achatz, szef kuchni chicagowskiej Alinei, opowiadał The Atlantic, że dwa dni po ostrzeżeniu od sprzedawcy przypraw inspektorzy FDA zapytali, czy mogą zajrzeć do jego szafki z przyprawami. Tonka i tak trafia do menu restauracji z gwiazdkami Michelin od Nowego Jorku po Kalifornię.[5]

Ten sam przepis długo zamykał rynek USA przed żubrówką: źdźbło turówki w butelce zawiera kumarynę, więc wódka była tam nielegalna do 2010 roku, a od 2011 producent sprzedaje wersję z żyta, która ma przypominać smak oryginału.[17]

Jak używać tonki w kuchni?

Całe ziarno ściera się na drobnej tarce tuż przed użyciem albo zaparza w syropie. Najczęściej trafia do lodów, kremów i sufletów, zastępuje wanilię, gorzkie migdały i pestki wiśni mahaleb, a we Francji także do potraw duszonych. Kuchnia dodaje ją śladowo, bo kumaryna jest w ziarnie skoncentrowana.[5][3][1]

  1. Ścieraj, nie miel. Kuchnie, które jej używają, prawie zawsze dodają tonkę w drobnych wiórkach.[8]
  2. Pamiętaj o limicie. W deserze wprowadzanym do obrotu UE dopuszcza najwyżej 5 mg kumaryny na kilogram, a Katzer odnotowuje, że niektóre książki kucharskie radzą dodawać do ciasta minimalne ilości.[12][3]
  3. Zdecyduj: na zimno czy na ciepło. W lodach tonka smakuje jak wanilia z karmelem i ciemnym miodem, starta na ciepłe danie, na przykład na przegrzebki, przechodzi w korzenną wanilię.[8]
  4. Użyj jej zamiast gorzkich migdałów. Katzer odnotowuje, że bywa polecana tam, gdzie gorzkie migdały ograniczają przepisy, a za jeszcze lepszy uważa ją zamiennik bliskowschodniego mahlebu z pestek wiśni.[3]
  5. Spróbuj wytrawnie. Francuska kuchnia dodaje tonkę do potraw duszonych, Katzer chwali ją we włoskim sosie pomidorowym, a piwowarzy dodają ją do ciemnych piw typu stout.[1][3][2]
Dłoń ściera ziarno tonki na drobnej tarce nad kamiennym blatem, pod tarką kopczyk brązowych wiórków
Tonkę ściera się jak gałkę muszkatołową, tuż przed dodaniem do potrawy.

Na co patrzeć, kupując ziarna tonki?

  • Wygląd: całe ziarna, czarne i pomarszczone z zewnątrz, gładkie i brązowe po przekrojeniu.[1]
  • Biały nalot: szron pod skórką i na powierzchni to kryształki kumaryny, typowe dla ziaren moczonych i suszonych.[3]
  • Nazwa na opakowaniu: Dipteryx odorata albo tonkowiec wonny; to odróżnia ziarna od mieszanek opisanych tylko jako „aromat tonka”.
  • Zakup za granicą: w USA ziaren do jedzenia legalnie nie kupisz.[16]

W jakich perfumach jest fasola tonka?

Kumarynę i tonkę znajdziesz w trzech klasykach z przełomu XIX i XX wieku: Fougère Royale Houbiganta (1882), Jicky Guerlaina (1889) i Shalimar Guerlaina (1925). Pierwsze dwa zbudowano na kumarynie, a Shalimar, wciąż jeden z najważniejszych zapachów Guerlaina, ma w nutach tonkę obok wanilii.[14][18][13]

Perfumeria bierze tonkę na dwa sposoby: jako absolut, czyli gęsty ekstrakt otrzymywany z ziaren rozpuszczalnikiem, albo jako syntetyczną kumarynę, produkowaną od XIX wieku.[6][4]

PerfumyRokTonka albo kumaryna
Fougère Royale, Houbigant (Paul Parquet)1882Kumaryna, zsyntetyzowana 14 lat wcześniej, obok lawendy i mchu dębowego; od tych perfum nazwę wzięła cała rodzina fougère („paprociowa”). Wycofane w latach 50., wznowione w 2010.[14]
Jicky, Guerlain (Aimé Guerlain)1889Syntetyczna wanilina i kumaryna w akordzie fougère; najstarsze perfumy produkowane bez przerwy.[14][18]
Shalimar, Guerlain (Jacques Guerlain)1921 lub 1925W nutach tonka, wanilia, opoponaks i bergamotka; według historii marki powstał z Jicky z dodatkiem etylowaniliny.[13]

Z nowszych zapachów źródła wymieniają między innymi:

  • Coco Mademoiselle (Chanel) i Joop! Homme: BBC Future podaje je jako przebojowe perfumy z kumaryną.[5]
  • Hoggar (Yves Rocher): męskie perfumy, do których marka używa ziaren tonki.[1]
  • Myrrh & Tonka (Jo Malone London): tonka w samej nazwie zapachu z linii Cologne Intense.[19]

Dwie daty Shalimar to nie błąd: Jacques Guerlain skomponował go w 1921 roku, ale przez spór o nazwę perfumy sprzedawano najpierw jako „No. 90”, a pod obecną nazwą pokazano je w 1925 roku na wystawie sztuk dekoracyjnych w Paryżu.[13]

Jak rozpoznać tonkę w perfumach?

  1. Nanieś zapach na pasek papieru i na nadgarstek.
  2. Pierwsze minuty pomiń: tonka należy zwykle do nut bazy, więc wróć do zapachu po kilku godzinach (o tym, czym jest baza, piszę w tekście o nutach zapachowych).
  3. Szukaj słodyczy z suchym, sianowym albo migdałowym tłem. Sama kremowa słodycz bez tej suchości to częściej wanilia.
  4. Porównaj Jicky i Shalimar obok siebie. Według historii marki Shalimar to Jicky z dodatkiem etylowaniliny, więc różnica między nimi pokazuje, co z kumarynowym akordem robi dodatkowa nuta waniliowa.[13][14]

Według komunikatu BfR z 2007 roku kumaryna nie miała w kosmetykach limitu ilości, ale u wrażliwych osób może uczulać, dlatego powyżej określonych stężeń trzeba ją wymienić na etykiecie.[20] Perfumeria dodatkowo ogranicza jej użycie, choć dowody na uczulające działanie kumaryny u ludzi bywają kwestionowane.[4]

Z czym łączy się tonka?

Tonka najczęściej spotyka się z wanilią, z mchem dębowym i ziołową górą w akordzie fougère, z tytoniem w mieszankach fajkowych i z korzennymi przyprawami, takimi jak cynamon czy szafran. W naszych świecach towarzyszy wanilii albo cedrowi, jodle syberyjskiej i paczuli. Źródło każdego połączenia podaję w tabeli.

PartnerCo daje razem z tonkąPrzykład
Waniliasłodka, balsamiczna bazaShalimar[13]
Mech dębowy i ziołaklasyczny, męski akord fougèreFougère Royale[14]
Tytońciepła, ciemna słodycztytoń fajkowy Samuel Gawith 1792 Flake[1]
Cynamon, szafrankorzenne ciepło; Katzer przypuszcza, że tonce najlepiej pasują inne słodkie przyprawyGrudniowa Warszawa (cynamon w sercu)[3]
Cedr, jodła, paczulasuchsze, drzewne tło dla słodyczy tonkiJarmarkowy Gdańsk

Które nasze świece mają nutę tonki?

Fasolka tonka należy do nut bazy dwóch świec z naszej kolekcji świątecznej: Grudniowej Warszawy, gdzie towarzyszy wanilii, i Jarmarkowego Gdańska, gdzie spotyka cedr, jodłę syberyjską i paczulę. Obie wylewamy ręcznie w Warszawie z wosku sojowego, a knot w każdej jest bawełniany.

ŚwiecaGłowaSerceBaza
Grudniowa Warszawapomarańcza, świeże jabłko, owoce jagodowecynamon, goździkwanilia, fasolka tonka
Jarmarkowy Gdańskpomarańcza, goździki, zimowe jagodycynamon, fiołekcedr, jodła syberyjska, fasolka tonka, paczula

Moim zdaniem różnią się tym, którą stronę tonki wydobywają. W Grudniowej Warszawie tonka z wanilią domyka jabłko, pomarańczę i cynamon, więc na wierzch wychodzi jej deserowa, waniliowa strona. W Jarmarkowym Gdańsku tonka spotyka się z cedrem, jodłą i paczulą i bliżej jej do suchego siana niż do ciasta. Żeby świeca pokazała całą kompozycję, z bazą włącznie, warto palić ją według zasad z poradnika jak palić świecę sojową.

Świeca sojowa Grudniowa Warszawa 190 g w bursztynowym słoiku z czarnym wieczkiem
Grudniowa Warszawa: fasolka tonka i wanilia w bazie.
Świeca sojowa Jarmarkowy Gdańsk 190 g w bursztynowym słoiku z czarnym wieczkiem
Jarmarkowy Gdańsk: fasolka tonka z cedrem, jodłą syberyjską i paczulą w bazie.

Jeśli lubisz ciepłą, deserową słodycz, ale tonki szukać nie musisz, w tej samej rodzinie są Słodka Warszawa z wanilią, migdałami i kakao w bazie oraz Piernikowy Toruń z wanilią i ciasteczkiem w bazie. Pozostałe rodziny zapachów zebrałam na mapie rodzin zapachowych.

Najczęściej zadawane pytania

Nasiona nazywa się fasolą tonka, fasolką tonka, bobem tonka, rzadziej fasolą tonkińską. Drzewo, z którego pochodzą, to tonkowiec wonny, łacińsko Dipteryx odorata. Samo słowo „tonka” przyszło z języka galibi z Gujany Francuskiej, a nazwa kumaryny od tupijskiego kumaru, czyli tego samego drzewa.

Botanicznie strąk fasoli jest owocem, a ziarna w nim to nasiona. Przy tonce źródła się różnią: Wikipedia nazywa owoc tonkowca strąkiem, atlas Katzera pestkowcem. Zgodnie opisują owoc, który nie pęka jak strąk fasoli, jest mięsisty i ma jedno nasiono; to nasiono nazywamy fasolą tonka.

Nie. W Polsce obowiązuje unijne rozporządzenie 1334/2008: kumaryny nie wolno dodawać do żywności jako czystej substancji, a w gotowych wyrobach z dodatkiem składników aromatyzujących obowiązują limity, na przykład 15 mg/kg w ciastach i 5 mg/kg w deserach. Zakaz żywności z tonką obowiązuje w USA od 1954 roku.

Kumaryna przyjmowana w nadmiarze szkodzi wątrobie, dlatego EFSA i niemiecki BfR ustaliły tolerowane dzienne pobranie: 0,1 mg kumaryny na każdy kilogram wagi. Według przeliczenia BBC Future to dla przeciętnej osoby mniej więcej ćwierć ziarna tonki. W UE kumaryny nie wolno dodawać do żywności jako czystej substancji.

Nie. Tonka to całe nasiono, a kumaryna to jeden z jego związków, który daje zapach siana i wanilii. Ziarna tonki długo służyły jako źródło naturalnej kumaryny. Kumarynę otrzymuje się też syntetycznie od 1868 roku i w tej postaci dodaje się ją do perfum, balsamów i żeli jako substancję zapachową.

W kuchni jako przyprawy do lodów, kremów, sufletów i ciast, czasem do potraw duszonych i sosu pomidorowego. W perfumerii jako surowca do nut bazy, w tytoniu fajkowym jako aromatu, a w piwowarstwie do ciemnych piw typu stout. W świecach pojawia się jako nuta kompozycji zapachowej.

W Polsce ziarna sprzedają sklepy z przyprawami i delikatesy, także internetowe. Szukaj całych, czarnych, pomarszczonych ziaren z nazwą Dipteryx odorata na opakowaniu; biały nalot to kryształki kumaryny. Według atlasu Katzera w Europie tonka bywa droższa od wanilii. W USA ziaren do jedzenia legalnie nie kupisz.

Źródła

  1. Wikipedia: Dipteryx odorata (botanika, nasiona, uprawa, regulacje). en.wikipedia.org/wiki/Dipteryx_odorata
  2. Wikipedia: Tonkowiec wonny. pl.wikipedia.org/wiki/Tonkowiec_wonny
  3. Gernot Katzer, Spice Pages: Tonka Beans (Dipteryx odorata), atlas przypraw, wersja z 30.12.2012. gernot-katzers-spice-pages.com/engl/Dipt_odo.html
  4. Wikipedia: Coumarin (historia, występowanie, przepisy UE i USA). en.wikipedia.org/wiki/Coumarin
  5. Zaria Gorvett: The delicious flavour with a toxic secret. BBC Future, 20.06.2017. www.bbc.com/future/article/20170620-the-delicious-flavour-with-a-toxic-secret
  6. Lush: Tonka (opis surowca, sekcja „Jak pachnie fasola tonka?”). www.lush.com/pl/pl/i/tonka
  7. Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR): Frequently Asked Questions on coumarin in cinnamon and other foods. www.bfr.bund.de/cm/349/faq-on-coumarin-in-cinnamon-and-other-foods.pdf
  8. Ike DeLorenzo: The Tonka Bean: An Ingredient So Good It Has to Be Illegal. The Atlantic, 3.11.2010. www.theatlantic.com/health/archive/2010/11/the-tonka-bean-an-ingredient-so-good-it-has-to-be-illegal/65616
  9. Wikipedia: Turówka wonna. pl.wikipedia.org/wiki/Turówka_wonna
  10. Wikipedia: Galium odoratum (marzanka wonna). en.wikipedia.org/wiki/Galium_odoratum
  11. Wikipedia: Vanillin. en.wikipedia.org/wiki/Vanillin
  12. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008 w sprawie środków aromatyzujących, załącznik III, części A i B. EUR-Lex. eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:32008R1334
  13. Wikipedia: Shalimar (perfume). en.wikipedia.org/wiki/Shalimar_(perfume)
  14. Wikipedia: Fougère. en.wikipedia.org/wiki/Fougère
  15. EFSA, Panel AFC (2008): Coumarin in flavourings and other food ingredients with flavouring properties. The EFSA Journal 793, 1-15 (potwierdzenie TDI 0,1 mg/kg masy ciała z 2004 r.). efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2008.793
  16. U.S. Code of Federal Regulations, 21 CFR 189.130 Coumarin (zarządzenie z 5 marca 1954 r., 19 FR 1239). www.ecfr.gov/current/title-21/chapter-I/subchapter-B/part-189/subpart-C/section-189.130
  17. Wikipedia: Żubrówka (sekcja United States variant). en.wikipedia.org/wiki/Żubrówka
  18. Wikipedia: Jicky. en.wikipedia.org/wiki/Jicky
  19. Jo Malone London: Cologne Intense (Myrrh & Tonka Cologne Intense). www.jomalone.co.uk/products/21082/fragrances/cologne-intense
  20. BfR, komunikat prasowy: Auch über kosmetische Mittel können Verbraucher größere Mengen Cumarin aufnehmen (kumaryna w kosmetykach). www.bfr.bund.de/presseinformation/auch-ueber-kosmetische-mittel-koennen-verbraucher-groessere-mengen-cumarin-aufnehmen

Opracowanie ma charakter informacyjny: opisuje zapach, kuchnię i przepisy prawa, a nie działanie lecznicze.

Ostatnia aktualizacja

Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Marta Lis

Marta Lis

Założycielka UrbanNote

Przychodzi ze świata beauty i kosmetyków, od lat otacza się pięknymi zapachami. Pisze o świecach, kompozycjach zapachowych i rzemiośle, które za nimi stoi - szuka słów dla tego, co czujesz, zanim zdążysz nazwać.

Wszystkie artykuły