Przejdź do treści

Zapach róży - jak pachnie róża damasceńska

Różowa róża i rozsypane płatki z kroplami wody na kamiennej płycie, obok mosiężna pęseta i ceramiczna miseczka z płatkami
Makro różowego płatka róży z jedną kroplą wody, w tle rozmyte okno
Trzy ceramiczne miseczki na kamieniu: ciemnoróżowe płatki, jasnoróżowe płatki i suszone pąki róży, obok mosiężna pęseta
Wiklinowy kosz z różowymi różami między rzędami krzewów różanych, w tle wzgórza we mgle
Suszone, bordowe i bladoróżowe płatki róży na łupkowej desce przy oknie
Zapalona świeca sojowa Towarzyski Wrocław 350 g z dwoma knotami w bursztynowym słoiku z kremową etykietą
6

przygotowała Marta Lis··16 min czytania

Najwięcej w olejku różanym jest cytronelolu i geraniolu, ale różę rozpoznajemy po śladowym damascenonie i tlenku różanym.[1] Tam, gdzie źródła podają różne liczby, w tekście są wszystkie. Różę mamy w nutach głowy jednej z naszych świec sojowych, Towarzyskiego Wrocławia; o niej na końcu.

Jak pachnie róża?

Słodko i kwiatowo, z nutą miodu, jabłka i zielonej świeżości, a czasem z goździkiem. The Perfume Society opisuje różę jako zapach, który bywa pudrowy, drzewny, piżmowy, mirrowy, goździkowy albo owocowy.[2] Jabłko i miód daje damascenon, zieleń tlenek różany, a goździk eugenol.[3][4][5] Różę stulistną angielska Wikipedia opisuje jako czystą i słodką, z lekkim miodem.[6]

Ta zmienność ma prosty powód: „zapach róży” nie jest jedną cząsteczką. W bułgarskim olejku różanym zidentyfikowano około 283 składników,[1] a strona festiwalu róż w Kazanłyku pisze o ponad 280.[7] Każda odmiana, każdy sposób pozyskania i każda pora dnia przesuwa proporcje między nimi. Dlatego olejek destylowany pachnie inaczej niż świeży kwiat: część związków rozkłada się w temperaturze destylacji.[1]

Makro różowego płatka róży z jedną kroplą wody, w tle rozmyte okno
Zapach róży powstaje w płatkach i zmienia się w ciągu dnia.

Z czego składa się zapach róży?

Najwięcej w olejku różanym jest cytronelolu i geraniolu, ale za rozpoznawalny charakter odpowiadają związki obecne w śladowych ilościach. Według angielskiej Wikipedii damascenony, damascony, beta-jonon i tlenek różany stanowią zwykle poniżej 1% olejku, a dają nieco ponad 90% jego zapachu, bo nos wyczuwa je w bardzo małym stężeniu.[1]

Liczby w tabeli dotyczą olejku z róży damasceńskiej (zakresy z normy ISO 9842:2003 i z opisu olejku bułgarskiego). Jedyny wyjątek to absolut z róży stulistnej w wierszu o alkoholu fenyloetylowym.[1]

SkładnikIle go jest w olejkuJak pachnie
Cytronelol20-34% według normy ISO 9842:2003; 24-35% w opisie olejku bułgarskiego[1]Razem z geraniolem główny pachnący alkohol olejku[8]
Geraniol15-22% według normy; 13-22% w olejku bułgarskim[1]Zapach podobny do róży; to także główny składnik tańszych olejków, którymi rozcieńcza się różany[9][1]
Nonadekan8-15%[1]Bezwonny, w temperaturze pokojowej stały; razem z innymi alkanami tworzy stearopten, który utrwala zapach olejku[1]
Alkohol fenyloetylowyDo 3% w olejku bułgarskim, ponad 50% w absolucie z róży stulistnej[1]Łagodny, różany; odpowiada za typowy zapach wody różanej[10][11]
EugenolDo 2,5%[1]Korzenny, goździkowy[5]
Beta-damascenon0,01-1,85%[1]Jabłko, róża, miód, tytoń; jego obecność uchodzi za wyznacznik jakości olejku[3][1]
Tlenek różanyPoniżej 1%[1]Kwiatowo-zielony; izomer (−)-cis, który daje ten zapach, jest wyczuwalny już przy 0,5 ppb; ten sam związek jest w liczi i w winie Gewürztraminer[4]

Z tabeli da się odczytać praktyczną rzecz: jeśli w różanym zapachu czujesz jabłko i miód, to głos damascenonu, jeśli zieleń i coś z liczi, to tlenek różany, a goździk to eugenol. Nie trzeba znać chemii, żeby te nuty nazwać. Więcej o tym, jak dzielić zapach na warstwy, we wpisie nuty zapachowe: głowa, serce, baza.

Dlaczego niektóre róże prawie nie pachną?

Bo zdolność do wytwarzania zapachu zależy od odmiany. Redakcja „Science”, omawiając w 2015 roku badanie francuskich naukowców, ujęła to tak: jedne róże pięknie pachną, inne tylko pięknie wyglądają. Badacze wykorzystali tę różnicę i znaleźli enzym, który w płatkach pachnących róż wytwarza geraniol.[12]

Róża robi to inną drogą niż na przykład bazylia: enzymy znane z innych roślin nie pełnią w niej tej funkcji, a znajomość nowego genu pozwala hodowcom wybierać siewki z myślą o zapachu.[12] Autorzy podali, że w niektórych odmianach, jak Papa Meilland, monoterpeny stanowią do 70% lotnych związków zapachu.[13]

Pora dnia też ma znaczenie, przynajmniej w uprawach na olejek. W bułgarskiej Dolinie Róż zbiór zaczyna się o czwartej rano i kończy zwykle o dziesiątej, bo płatki zerwane po południu mają o połowę mniej olejku.[7]

Róże pachnące: jak sprawdzić zapach w ogrodzie?

  • Wybieraj odmianę, nie tylko kwiat: zdolność do wytwarzania zapachu jest cechą odmiany, a nie samego wyglądu.[12]
  • Wąchaj rano. Pomiarów dla róż ogrodowych źródła nie podają, ale w uprawach na olejek płatki zerwane po południu mają o połowę mniej olejku niż poranne.[7]
  • Porównuj uczciwie: ten sam kwiat rano i po południu, a dwie różne róże zawsze o tej samej porze.
  • Nie oceniaj kwiatu po olejku ani po wodzie różanej. Olejek destylowany pachnie inaczej niż świeża róża,[1] a wodzie różanej typowy zapach daje głównie alkohol fenyloetylowy.[11]
  • Nazywaj nuty według tabeli wyżej: jabłko i miód to damascenon, zieleń to tlenek różany, goździk to eugenol.[3][4][5]

Róża damasceńska czy stulistna: czym się różnią?

Obie są mieszańcami, które rosną tylko w uprawie. Damasceńska daje olejek destylowany i rośnie głównie w Bułgarii, Turcji, Iranie i Arabii Saudyjskiej.[14] Stulistna, czyli centifolia albo róża majowa, rośnie głównie we Francji, Maroku i Egipcie. To dwa główne gatunki uprawiane dla perfumerii.[1]

Źródła różnią się co do tego, co daje róża stulistna. Według hasła o olejku różanym ma tak delikatne płatki, że nie robi się z niej olejku, tylko absolut;[1] hasła o samej róży stulistnej, angielskie i polskie, piszą jednak o olejku.[6][15]

Jak pachnie róża damasceńska?

Intensywnie i kwiatowo. Z jej olejku pochodzą liczby z tabeli składu: najwięcej cytronelolu (24-35%) i geraniolu (13-22%), do 2,5% goździkowego eugenolu i śladowy damascenon, który dodaje jabłka i miodu.[1][3][5] Polska Wikipedia nazywa jej kwiaty intensywnie pachnącymi, a stulistną angielska opisuje jako czystą i słodką.[16][6]

Róża damasceńska (Rosa × damascena)Róża stulistna (Rosa × centifolia)
PochodzenieMieszaniec R. moschata i R. gallica z udziałem R. fedtschenkoana, prawdopodobnie z Azji Środkowej albo Iranu (en-wiki); polska Wikipedia rozdziela róże letnie (R. gallica × R. phoenicia) i jesienne[14][16]Złożony mieszaniec z udziałem róży damasceńskiej; holenderscy hodowcy w XVII-XIX wieku (en-wiki) albo Francja pod koniec XVI wieku (pl-wiki)[6][15]
KrzewDo 2,2 m według angielskiej, do 1 (2) m według polskiej Wikipedii[14][16]1,5-2 m, zwisające pędy, kwiaty kuliste i bardzo pełne[6]
ZapachIntensywny według polskiej Wikipedii; to z niej robi się olejek i wodę różaną[16][14]Czysty i słodki, z lekkim miodem[6]
Co się z niej robiOlejek (otto), absolut, woda różana, konkret[14]Absolut, w którym ponad połowę stanowi alkohol fenyloetylowy; według hasła o olejku różanym nie olejek,[1] według haseł o róży stulistnej także olejek[6][15]
Gdzie się ją uprawiaBułgaria, Turcja, Arabia Saudyjska (róża z Taif), Iran[1][14]Maroko, Egipt, Francja (Grasse)[1][6]

„Róża turecka” i „róża bułgarska” na flakonach to zwykle ta sama róża damasceńska z innego regionu: Isparty albo Doliny Róż.[14] The Perfume Society uważa absolut z róży stulistnej z okolic Grasse za najwyższej jakości absolut różany.[2]

Trzy ceramiczne miseczki na kamieniu: ciemnoróżowe płatki, jasnoróżowe płatki i suszone pąki róży, obok mosiężna pęseta
Płatki dwóch odcieni i suszone pąki róży.

Olejek różany, absolut i woda różana

To trzy różne produkty z tych samych płatków. Olejek (rose otto) powstaje przez destylację z parą wodną, absolut przez ekstrakcję rozpuszczalnikiem, a woda różana jest produktem ubocznym destylacji. W perfumerii częściej używa się absolutu, który może też wierniej oddawać zapach świeżego kwiatu.[1]

Olejek (otto)AbsolutWoda różana
MetodaDestylacja w kotłach, tradycyjnie miedzianych, 60-105 minut; wodę z pierwszej destylacji destyluje się drugi raz (kohobacja)Rozpuszczalnik, np. heksan, daje woskowy konkret; alkohol wypłukuje z niego związki zapachoweWoda, która skropliła się razem z olejkiem
WyglądJasnożółty, w temperaturze pokojowej tworzy białe kryształy, które znikają po lekkim ogrzaniuGłęboko czerwonobrązowy, bez kryształów-
ZapachMocny; nie jest wierną kopią świeżej róży, bo część związków rozkłada się w ciepleMoże być bliższy świeżemu kwiatowiTypowy zapach daje jej alkohol fenyloetylowy
Do czegoPerfumeriaPerfumeria, częściej niż ottoKuchnia, pielęgnacja skóry

Źródło całej tabeli: angielska Wikipedia, hasła o olejku i wodzie różanej.[1][11] W olejku destylowanym bezpośrednio zbiera się tylko około 20% gotowego produktu; pozostałe 80% to frakcje rozpuszczalne w wodzie, odzyskane z drugiej destylacji.[1] Trzecia metoda, ekstrakcja dwutlenkiem węgla w stanie nadkrytycznym (co najmniej 31,1 °C i 73,9 bar), działa w niskiej temperaturze, ale wymaga drogiej aparatury.[1]

Technika destylacji olejku różanego wywodzi się z Persji,[1] skąd prawdopodobnie pochodzi też woda różana; proces udoskonalili arabscy i perscy chemicy średniowiecza.[11] Melitta Weiss Adamson pisze, że jej wynalezienie przypisuje się zwykle Awicennie, perskiemu lekarzowi z X wieku,[17] a Gil Marks, że Awicenna opracował destylację olejków z płatków kwiatów.[18] Hasło o róży damasceńskiej wywodzi wodę różaną jeszcze ze starożytnego Bliskiego Wschodu.[14]

Olejek różany bywa rozcieńczany. Według tego samego źródła część handlarzy dodaje cytronelol, geraniol albo olejki z geranium i palmarozy, bogate w geraniol, a niektóre „olejki różane” to w 90% geranium lub palmaroza i w 10% róża.[1] Napis „olejek różany” na etykiecie nie mówi więc, ile w nim jest róży.

Ile płatków trzeba na kilogram olejku?

Około trzech ton. Angielska Wikipedia podaje typową wydajność około 1:3000, zależnie od metody i gatunku.[1] Dane z Kazanłyku z początku XX wieku mówią o 3000-3500 kg płatków jednej odmiany i 4000-5000 kg drugiej na kilogram olejku. Inne źródła liczą to w kroplach i miligramach.[7]

ŹródłoCo podajeUwagi
Wikipedia (en), Rose oilWydajność około 1:3000[1]Zależnie od metody i gatunku
Rose Festival Kazanlak3000-3500 kg płatków białej róży kazanłyckiej albo 4000-5000 kg czerwonej róży olejkowej na 1 kg olejku[7]Dane z początku XX wieku
Rose Festival Kazanlak (ta sama strona)Około 3,5 kg płatków na 1 mg olejku[7]Tysiąc razy więcej niż w wierszu wyżej; liczby z jednej strony się wykluczają
The Perfume Society170 kwiatów ma dawać jedną kroplę[2]Podane jako przekaz („are said”), bez pomiaru

Ta sama strona z Kazanłyku podaje, że z kilograma płatków powstaje kilogram wody różanej,[7] więc woda różana jest tania, a olejek bardzo drogi.[1]

Dolina Róż w Bułgarii

Dolina Róż leży w Bułgarii, między Starą Płaniną a Sredną Gorą, i składa się z dwóch kotlin: karłowskiej nad Strjamą i kazanłyckiej nad Tundżą. Kotlina kazanłycka ma 95 km długości, 10-12 km szerokości i średnio 350 m wysokości.[19] Od września 2014 roku „bułgarski olejek różany” jest w Unii Europejskiej chronionym oznaczeniem geograficznym.[19]

Udział Bułgarii w światowej produkcji źródła podają różnie, co dobrze pokazuje, jak trudno o twarde dane w tej branży:

  • prawie połowa światowej produkcji olejku, czyli 1,7 tony (hasło o Dolinie Róż w angielskiej Wikipedii; „blisko połowę” podaje też strona festiwalu w Kazanłyku),[19][7]
  • około 70% światowego olejku różanego (The Perfume Society),[2]
  • Bułgaria, Turcja i Arabia Saudyjska razem ponad 70% rynku (hasło o olejku różanym w angielskiej Wikipedii),[1]
  • Iran, Bułgaria i Turcja jako główni producenci (hasło o róży damasceńskiej w angielskiej Wikipedii).[14]
Wiklinowy kosz z różowymi różami między rzędami krzewów różanych, w tle wzgórza we mgle
Zbiór na olejek trwa od świtu do przedpołudnia.

Zbiór w okolicach Kazanłyku trwa od 5 maja do 20 czerwca, w Karłowie od 7 maja do 19 czerwca, a w Nowej Zagorze od 8 maja do 25 czerwca.[7] Hasło o róży damasceńskiej podaje krócej: zbiór trwa od 16-20 dni w upalnym sezonie do miesiąca w chłodniejszym.[14] Co do godzin źródła też się różnią: Wikipedia pisze o zbiorze przed wschodem słońca i destylacji tego samego dnia,[1] strona z Kazanłyku o pracy od 4:00 do 10:00,[7] a The Perfume Society o zbieraniu najpóźniej do 10 rano.[2] Bułgarskie źródło datuje początek destylacji róż w dolinie na 1680 rok, powołując się na Gabrielle Turgut, i przytacza Helmutha von Moltkego, który w 1837 roku nazwał Kazanłyk „Kaszmirem Europy”.[7] W czerwcu w Kazanłyku odbywa się festiwal róż z pokazem zbioru i destylacji.[14]

Jakie perfumy pachną różą?

Bardzo wiele: według The Perfume Society róża ma być w co najmniej 75% współczesnych perfum damskich i 10% męskich.[2] Poniżej sześć kompozycji, w których róża gra pierwsze skrzypce, z rokiem według Fragrantiki i Parfumo. Przy Joy bazy różnią się o kilka lat, więc w tabeli są wszystkie wersje.

PerfumyRok: Fragrantica / ParfumoZ czym jest róża
Joy, Jean Patou1930[20] / 1935: oficjalna premiera, stworzone w 1930 roku, od 1931 rozdawane klientom[21]; Wikipedia: 1929[22]Z jaśminem; Wikipedia liczy, że do 30 ml perfum potrzeba było 28 tuzinów róż i 10 000 kwiatów jaśminu[22]
Nahéma, Guerlain1979[23] / 1979[24]Z brzoskwinią, hiacyntem i balsamem peruwiańskim[23]
Paris, Yves Saint Laurent1983[25] / 1983[26]Z fiołkiem w sercu[25]
Une Rose (dziś Rose Tonnerre), Frédéric Malle2003[27] / 2003[28]Z truflą i paczulą[28]
Rose 31, Le Labo2006[29] / 2006[30]Z kuminem i drewnami[29][30]
Portrait of a Lady, Frédéric Malle2010[31] / 2010[32]Róża turecka z paczulą i kadzidłem[32]

Z tej szóstki widać, z czym róża łączy się najczęściej: z innym kwiatem (jaśmin, fiołek), z czymś ziemistym (paczula, trufla), z przyprawą (kumin) albo z żywicą (kadzidło). Fragrantica zalicza Rose 31 do zapachów dla kobiet i mężczyzn.[29] Joy oprócz róży i jaśminu zawiera też ylang-ylang i tuberozę,[22] więc oba wpisy dobrze uzupełniają ten.

Co oznacza zapach róży?

Najczęściej piękno i miłość: róża damasceńska symbolizuje je od stuleci, a jej zapach od dawna zamyka się w wodzie różanej, znanej najpierw na Bliskim Wschodzie, potem na subkontynencie indyjskim.[14] W tradycji chrześcijańskiej zapach róż wiąże się z tzw. wonią świętości: o św. Teresie z Lisieux przekazywano, że w chwili śmierci rozszedł się silny zapach róż.[33]

UNESCO wpisało różę damasceńską w 2019 roku na listę dziedzictwa niematerialnego, jako element kultury Syrii.[14] Nazwa gatunku odwołuje się do Damaszku, znanego niegdyś ze stali, tkanin i właśnie róż.[14]

Różę wiąże się też z kuchnią. Płatki róży damasceńskiej są jadalne: aromatyzuje się nimi lody, konfitury, ryż na mleku i rachatłukum, płatki zasypane cukrem to gulkand, a róża damasceńska wchodzi w skład mieszanki przypraw ras el hanout.[14] Według angielskiej Wikipedii około 90% światowego zapotrzebowania na wodę różaną pokrywa Iran.[11]

Suszone, bordowe i bladoróżowe płatki róży na łupkowej desce przy oknie
Suszone płatki róży.

Róża w naszej świecy

Różę mamy w jednej kompozycji, świecy różanej Towarzyski Wrocław. Stoi w nutach głowy, obok cytryny, pieprzu i imbiru. W sercu jest nuta winna, a w bazie drzewo, piżmo, bursztyn, paczula, cedr i fiołek. Ten sam zestaw nut ma dyfuzor zapachowy z różą.

W zapalonej świecy warstwy czuć jednocześnie; dlaczego tak jest, wyjaśnia wpis o tym, czym różnią się nuty w świecy i w perfumach.

Świeca jest ręcznie wylewana w Warszawie ze 100% wosku sojowego, ma bawełniany knot, a różę daje jej olejek zapachowy, w którym jest jedną z nut. Rozmiary: 120 g, 190 g (po jednym knocie) i 350 g (dwa knoty). Pozostałe kompozycje opisuje przewodnik zapachowy.

Zapalona świeca sojowa Towarzyski Wrocław 350 g z dwoma knotami w bursztynowym słoiku z kremową etykietą
Towarzyski Wrocław 350 g: róża w nutach głowy, dwa knoty.

Najczęściej zadawane pytania

Opis opiera się na składzie jej olejku: intensywnie, słodko i kwiatowo, z nutą jabłka, miodu i goździka. W jej olejku najwięcej jest cytronelolu i geraniolu, a charakter nadają śladowe związki: damascenon (jabłko, miód, tytoń) i tlenek różany (kwiatowa zieleń). Eugenol dodaje goździka. Różę stulistną angielska Wikipedia opisuje jako czystą i słodką, z lekkim miodem.

Tak, jej płatki są jadalne. Kuchnia bliskowschodnia i indyjska dodaje wodę różaną i sproszkowane płatki do deserów, sosów i mięs, a płatki zasypane cukrem nazywa się gulkand. Najczęściej róża trafia jednak do słodkości: lodów, konfitur, jogurtu, ryżu na mleku i rachatłukum.

Bo na kilogram olejku trzeba około trzech ton płatków, a kwiaty zbiera się ręcznie od świtu do przedpołudnia i destyluje jeszcze tego samego dnia. Zbiór trwa od niespełna trzech tygodni do półtora miesiąca. Dlatego olejek bywa rozcieńczany olejkiem z geranium albo palmarozy, czasem nawet w proporcji 90 do 10 na niekorzyść róży.

Po kolorze i zachowaniu w temperaturze pokojowej. Olejek destylowany (otto) jest jasnożółty i tworzą się w nim białe kryształy, które znikają po lekkim ogrzaniu. Absolut, uzyskany rozpuszczalnikiem, jest głęboko czerwonobrązowy i nie krystalizuje. W perfumerii częściej sięga się po absolut, który może wierniej oddawać zapach świeżego kwiatu.

To ta sama róża damasceńska uprawiana w dwóch regionach: w bułgarskiej Dolinie Róż koło Kazanłyku i w tureckiej prowincji Isparta. W Bułgarii krzewy rosną w długich żywopłotach, w Turcji pojedynczo wzdłuż rowów. Bułgarski olejek ma w Unii Europejskiej chronione oznaczenie geograficzne, nadane we wrześniu 2014 roku.

Najczęściej trafia do perfum damskich, ale nie tylko. Według The Perfume Society róża ma być w co najmniej 75% współczesnych zapachów damskich i co najmniej 10% męskich. Fragrantica zalicza Rose 31 Le Labo do perfum dla kobiet i mężczyzn, a wiele różanych kompozycji łączy kwiat z kuminem, paczulą albo kadzidłem.

W uprawach na olejek liczy się poranek (to pomiar olejku, nie zapachu kwiatu): w bułgarskiej Dolinie Róż zbiór trwa od czwartej do dziesiątej rano, bo płatki zerwane po południu mają o połowę mniej olejku. Dużo zależy też od odmiany: badanie z 2015 roku opisało enzym, którym pachnące róże wytwarzają geraniol.

Źródła

  1. Wikipedia: Rose oil (skład według ISO 9842:2003, składniki kluczowe, otto, absolut, CO2, wydajność, rozcieńczanie). en.wikipedia.org/wiki/Rose_oil
  2. The Perfume Society: Rose. perfumesociety.org/ingredients-post/rose
  3. Wikipedia: Damascenone. en.wikipedia.org/wiki/Damascenone
  4. Wikipedia: Rose oxide. en.wikipedia.org/wiki/Rose_oxide
  5. Wikipedia: Eugenol. en.wikipedia.org/wiki/Eugenol
  6. Wikipedia: Rosa × centifolia. en.wikipedia.org/wiki/Rosa_×_centifolia
  7. Rose Festival Kazanlak: Bulgaria's Rose Valley and Rosa Damascena (historia, dane z początku XX wieku, godziny i terminy zbioru). www.rosefestivalkazanlak.com/rosa-damascena-importance-bulgarian-rose-valley
  8. Wikipedia: Rose (sekcja Perfume). en.wikipedia.org/wiki/Rose
  9. Wikipedia: Geraniol. en.wikipedia.org/wiki/Geraniol
  10. Wikipedia: Phenethyl alcohol. en.wikipedia.org/wiki/Phenethyl_alcohol
  11. Wikipedia: Rose water. en.wikipedia.org/wiki/Rose_water
  12. Science: omówienie redakcji „Stop to smell the roses” do artykułu J.-L. Magnarda i in., Biosynthesis of monoterpene scent compounds in roses, Science 349 (6243), 2015 (strona Science blokuje automaty, odpowiada 403). doi.org/10.1126/science.aab0696
  13. Jean-Louis Magnard, Aymeric Roccia, Jean-Claude Caissard i in.: Biosynthesis of monoterpene scent compounds in roses. Science 349 (6243), 2015, s. 81-83, doi:10.1126/science.aab0696 (abstrakt w PubMed). pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26138978
  14. Wikipedia: Rosa × damascena. en.wikipedia.org/wiki/Rosa_×_damascena
  15. Wikipedia: Róża stulistna. pl.wikipedia.org/wiki/Róża_stulistna
  16. Wikipedia: Róża damasceńska. pl.wikipedia.org/wiki/Róża_damasceńska
  17. Melitta Weiss Adamson: Food in Medieval Times. Greenwood Publishing, 2004, s. 29 (cytowane w haśle Rose water w angielskiej Wikipedii). books.google.com/books?vid=ISBN9780313321474
  18. Gil Marks: Encyclopedia of Jewish Food. HMH, 2010, s. 791 (cytowane w haśle Rose water w angielskiej Wikipedii). books.google.com/books?vid=ISBN9780544186316
  19. Wikipedia: Rose Valley, Bulgaria. en.wikipedia.org/wiki/Rose_Valley,_Bulgaria
  20. Fragrantica: Joy, Jean Patou. www.fragrantica.com/perfume/Jean-Patou/Joy-1436.html
  21. Parfumo: Joy (Parfum), Jean Patou. www.parfumo.com/Perfumes/Jean_Patou/Joy_Parfum
  22. Wikipedia: Joy (perfume). en.wikipedia.org/wiki/Joy_(perfume)
  23. Fragrantica: Nahema, Guerlain. www.fragrantica.com/perfume/Guerlain/Nahema-46.html
  24. Parfumo: Nahema (Eau de Parfum), Guerlain. www.parfumo.com/Perfumes/Guerlain/Nahema_Eau_de_Parfum
  25. Fragrantica: Paris, Yves Saint Laurent. www.fragrantica.com/perfume/Yves-Saint-Laurent/Paris-94.html
  26. Parfumo: Paris (Eau de Toilette), Yves Saint Laurent. www.parfumo.com/Perfumes/Yves_Saint_Laurent/Paris_Eau_de_Toilette
  27. Fragrantica: Rose Tonnerre (dawniej Une Rose), Frédéric Malle. www.fragrantica.com/perfume/Frederic-Malle-Editions-de-Parfums/Rose-Tonnerre-2851.html
  28. Parfumo: Rose Tonnerre / Une Rose, Editions de Parfums Frédéric Malle. www.parfumo.com/Perfumes/Editions_de_Parfum_Frederic_Malle/rose-tonnerre-une-rose
  29. Fragrantica: Rose 31, Le Labo. www.fragrantica.com/perfume/Le-Labo/Rose-31-3678.html
  30. Parfumo: Rose 31 (Eau de Parfum), Le Labo. www.parfumo.com/Perfumes/Le_Labo/Rose_31_Eau_de_Parfum
  31. Fragrantica: Portrait of a Lady, Frédéric Malle. www.fragrantica.com/perfume/Frederic-Malle-Editions-de-Parfums/Portrait-of-a-Lady-10464.html
  32. Parfumo: Portrait of a Lady (Eau de Parfum), Editions de Parfums Frédéric Malle. www.parfumo.com/Perfumes/Editions_de_Parfum_Frederic_Malle/portrait-of-a-lady-eau-de-parfum
  33. Wikipedia: Odour of sanctity. en.wikipedia.org/wiki/Odour_of_sanctity

Ostatnia aktualizacja

Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Marta Lis

Marta Lis

Założycielka UrbanNote

Przychodzi ze świata beauty i kosmetyków, od lat otacza się pięknymi zapachami. Pisze o świecach, kompozycjach zapachowych i rzemiośle, które za nimi stoi - szuka słów dla tego, co czujesz, zanim zdążysz nazwać.

Wszystkie artykuły