




przygotowała Marta Lis··18 min czytania
Efekt Prousta to chwila, w której zapach albo smak bez ostrzeżenia przenosi cię w przeszłość: do kuchni z dzieciństwa, do szkolnej szatni, do domu, którego już nie ma. Zajmuje się nim psychologia zapachu, czyli nauka o tym, jak zapachy łączą się z pamięcią, emocjami i decyzjami. Psycholodzy badają to zjawisko od 1984 roku i część legendy potwierdzili, a część obalili.[1] Poniżej rozkładam je na części: scena z powieści, wyniki badań, droga zapachu w mózgu, różnice między ludźmi, mity i marketing zapachowy. Na końcu kilka wniosków na co dzień, także przy wyborze świec sojowych, bez obietnic, których nauka nie składa.
Co to jest efekt Prousta?
Zjawisko, które nazywamy efektem Prousta, to sytuacja, w której zapach albo smak sam, bez naszego starania, przywołuje dawne wspomnienie, często z dzieciństwa, razem z emocją i poczuciem, że jesteśmy znowu w tamtym miejscu. Nazwa pochodzi od sceny z magdalenką w powieści „W stronę Swanna” Marcela Prousta, wydanej w 1913 roku.[2]
W badaniach ta nazwa obejmuje kilka efektów naraz: wspomnienia przywołane zapachem mają być starsze, bardziej emocjonalne, silniej przenosić w przeszłość i pojawiać się rzadziej niż te, które budzi słowo, zdjęcie albo dźwięk.[1] Zespół Marii Larsson z Uniwersytetu Sztokholmskiego zebrał te cechy w skrót LOVER: limbiczne, stare, żywe, emocjonalne i rzadkie (ang. limbic, old, vivid, emotional, rare).[3] Które z tych przymiotników przetrwały sprawdzian, pokazuje tabela niżej.
W języku psychologii scena Prousta to mimowolne wspomnienie autobiograficzne: coś w otoczeniu samo wywołuje obraz z przeszłości, choć go nie szukamy. To ważne zastrzeżenie, bo spora część badań mierzy co innego. Uczestnicy dostają zapach i mają celowo przypomnieć sobie związane z nim zdarzenie.[1]
Scena z magdalenką: co naprawdę opisał Proust?
Marcel Proust (1871-1922), francuski pisarz, jest autorem siedmioczęściowego cyklu „W poszukiwaniu straconego czasu”.[2] W pierwszej części narrator wraca zimą zmarznięty do domu. Matka namawia go na herbatę i posyła po magdalenki, ciasteczka, „które wyglądają jak odlane w prążkowanej skorupie muszli”. Gdy łyk herbaty z okruchami ciasta dotyka podniebienia, ogarnia go radość bez żadnego powodu. Drugi łyk nie daje nic ponad pierwszy, trzeci przynosi już mniej. Dopiero po kilku próbach wraca obraz: niedzielne poranki w Combray, kiedy ciotka Leonia dawała mu kawałek magdalenki zmoczonej „w herbacie lub w naparze kwiatu lipowego”.[2]
W przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego pada zdanie, które stało się mottem całego zjawiska. Kiedy po ludziach i rzeczach nic nie zostaje, „jedynie zapach i smak, wątlejsze, ale żywsze, bardziej niematerialne, trwalsze, wierniejsze, długo jeszcze, jak dusze, przypominają sobie, czekają, spodziewają się (…) i dźwigają niestrudzenie na swojej znikomej kropelce olbrzymią budowlę wspomnienia”.[2]
Trzy szczegóły tej sceny zwykle giną w streszczeniach, a dziś wiemy, że są ważne:
- Zadziałał smak, nie sam zapach. Narrator pisze wprost, że widok magdalenki nic mu nie przypomniał, dopóki jej nie skosztował.[2] Psycholog Paul Rozin zwrócił uwagę, że to, co nazywamy smakiem potrawy, swoje charakterystyczne cechy zawdzięcza głównie węchowi; dowodem jest jedzenie „bez smaku” przy zatkanym nosie.[4] Autorzy przeglądu z 2019 roku dodają, że nazwa „efekt Prousta” upraszcza sprawę, bo w tej scenie działa naraz smak, zapach, konsystencja i temperatura.[1]
- Wspomnienie nie przyszło od razu. Proust opisuje kilka podejść, zanim obraz Combray się wyłonił. Badania potwierdzają tę zwłokę: na wspomnienie wywołane zapachem czeka się zwykle dłużej niż na wspomnienie wywołane słowem.[3]
- Z każdym łykiem działało słabiej. „Siła napoju wyraźnie maleje”, zauważa narrator.[2] Czytam to jako trafną obserwację przyzwyczajenia zmysłu, o którym piszę w części o habituacji.
Ciekawostka: pisarz, który rozsławił zapach jako klucz do pamięci, od dziewiątego roku życia chorował na astmę. W mieszkaniu przy bulwarze Haussmanna, do którego przeprowadził się w 1906 roku, kazał wyłożyć korkiem ściany sypialni, między innymi po to, żeby odciąć się od zapachów i dymów z zewnątrz, które mogły wywołać atak astmy albo kataru siennego.[5]
Pamięć węchowa: co badania potwierdziły, a czego nie?
Przegląd badań z 2019 roku potwierdza trzy rzeczy: wspomnienia przywołane zapachem częściej pochodzą z pierwszych dziesięciu lat życia, są bardziej emocjonalne i silniej dają poczucie powrotu do tamtej chwili. Ich wyjątkowa żywość ma słabe poparcie, a zapach przywołuje wspomnienia rzadziej i wolniej niż słowo czy zdjęcie.[1][3]
| Cecha wspomnienia z zapachu | Co pokazały badania | Pewność wyniku |
|---|---|---|
| Pochodzi z dzieciństwa | W 5 z 7 eksperymentów wspomnienia z zapachu były starsze. W zbiorczej analizie pięciu badań, zawężonej do pierwszych 30 lat życia, 51% wspomnień z zapachu dotyczyło pierwszej dekady, a przy innych bodźcach 22%.[1] | mocna |
| Silniejsze emocje | Większość badań to potwierdza, choć nie wszystkie.[3] Autorzy przeglądu z 2019 roku nazywają tę przewagę dużą i stabilną, ale proszą o ostrożność: badania różnie pytały o emocje, raz te z chwili zdarzenia, raz te z chwili wspominania.[1] | mocna, z zastrzeżeniem |
| Poczucie przeniesienia w czasie | Autorzy przeglądu z 2019 roku nazywają przewagę zapachu nad innymi bodźcami dużą i stabilną.[1] | mocna |
| Żywość obrazu | Różnice albo nie istnieją, albo są małe.[1] | słaba |
| Częstość | Zapach przywołuje mniej wspomnień niż słowa i obrazy, a odpowiedź pojawia się później. W zbiorczej analizie zapach przywoływał wspomnienie w 63% prób, a inne bodźce w 76%. Autorzy przeglądu sądzą, że w rzeczywistości ta różnica jest jeszcze większa.[1][3] | umiarkowana |
| Wierność faktom | Prawie nikt tego nie sprawdzał.[1] | brak danych |
Dlaczego akurat dzieciństwo? Pewnej odpowiedzi nie ma, są hipotezy. Jedna zakłada, że w dzieciństwie zapachy znaczą dla nas więcej, bo poznajemy je po raz pierwszy. Druga zwraca uwagę na siłę pierwszego skojarzenia: w eksperymentach z parami bodźców zapach dobrze łączył się z pierwszą rzeczą, z którą go zestawiono, a z kolejną już słabo.[1] Rachel Herz z Uniwersytetu Browna ujmuje to tak: pierwsze skojarzenie z zapachem zwykle przy nim zostaje, nawet jeśli później spotykamy go w zupełnie innych sytuacjach.[6]
Ciekawe jest też to, co robi z pamięcią nazwa. Gdy uczestnicy szwedzkich badań wąchali zapach razem z jego nazwą, przypominali sobie więcej, ale szczyt wspomnień z dzieciństwa się spłaszczał, a emocje i poczucie przeniesienia w czasie upodabniały się do tych, które budzi samo słowo.[3] Nazwany zapach daje więc więcej wspomnień, za to mniej „proustowskich”.
Rzadkość może być zresztą częścią tej magii. O wspomnieniach z zapachu zwykle rzadko myślimy, a nagłość, z jaką wracają, może sprawiać, że wydają się potężniejsze, niż są w rzeczywistości.[3]
Dlaczego zapach tak mocno łączy się z pamięcią i emocjami?
Bo droga z nosa do ośrodków emocji i pamięci jest wyjątkowo krótka. Sygnał z receptorów trafia do opuszki węchowej, a z niej bezpośrednio do kory węchowej, w tym do części ciała migdałowatego i kory śródwęchowej, bez stacji przekaźnikowej we wzgórzu, przez którą przechodzą sygnały z pozostałych zmysłów.[7]
Od nerwu węchowego do ciała migdałowatego, ważnego dla przeżywania emocji i pamięci emocjonalnej, prowadzą tylko dwie synapsy, a do hipokampu, który bierze udział w utrwalaniu wspomnień, trzy.[8] Układ limbiczny, czyli sieć struktur ważnych dla emocji i pamięci, jest z węchem związany wyjątkowo blisko. Według Larsson i współpracowników sieć przetwarzająca zapachy obejmuje dużą część struktur limbicznych i okołolimbicznych, w tym korę gruszkowatą, ciało migdałowate i korę śródwęchową.[3]
W pierwszym badaniu obrazowym wspomnień z zapachu Rachel Herz poprosiła pięć osób o przywołanie miłej chwili związanej z konkretnymi perfumami. Gdy w skanerze czuły ich zapach, ciało migdałowate i okolice hipokampa pracowały silniej, niż gdy oglądały zdjęcie tego samego flakonu. Pięć osób to mało, ale późniejsze badanie szwedzkie pokazało, że przy takich wspomnieniach pracują też kora gruszkowata, kora śródwęchowa, wyspa i kora oczodołowo-czołowa.[3]
Czy węch naprawdę omija wzgórze?
Na pierwszym etapie tak. Wzgórze jest głównym źródłem informacji dla pierwszorzędowej kory czuciowej wszystkich zmysłów z wyjątkiem węchu: neurony węchowe wysyłają sygnał do opuszki, a ta prosto do kory węchowej.[7] Hasło „węch to jedyny zmysł bez filtra” jest jednak uproszczeniem. Jądro przyśrodkowo-grzbietowe wzgórza dostaje informacje z kory gruszkowatej i innych obszarów węchowych, a z korą oczodołowo-czołową wymienia je w obie strony. Badania uszkodzeń, obrazowe i elektrofizjologiczne łączą tę drogę z rozróżnianiem zapachów, uczeniem się i uwagą, choć autorzy przeglądu przyznają, że wiele pytań pozostaje otwartych.[7]
Zapach a emocje: wrodzone czy wyuczone?
Częściowo wspólne dla wszystkich ludzi, częściowo osobiste. Gdy 225 osób z dziewięciu społeczności spoza Zachodu szeregowało zapachy od najprzyjemniejszego, sama cząsteczka wyjaśniała 41% różnic w ocenie, czy zapach jest przyjemny, kultura tylko 6%, a indywidualne różnice 54%. Emocjonalne znaczenie zapach często przejmuje od sytuacji, w których go poznaliśmy.[9][6]
Psycholodzy nazywają ten mechanizm warunkowaniem ewaluatywnym. Zapach, który wiele razy pojawiał się przy jakimś zdarzeniu, przejmuje jego emocjonalne znaczenie, a potem sam potrafi wywołać podobną reakcję, także w ciele.[6] Herz podaje przykład popularnej wody kolońskiej: wielu osobom kojarzy się romantycznie, a u kogoś, kto doświadczył przemocy, może wywołać nawrót traumatycznych wspomnień.[6]
Liczy się też to, czego się spodziewamy. W badaniu opisanym przez Herz ten sam zapach, podany bez nazwy, przyspieszał tętno, gdy przedstawiono go jako pobudzający, i zwalniał je, gdy opisano go jako wyciszający.[6] Działa to w obie strony: u osób, u których w eksperymencie wywołano niepokój, neutralne zapachy zaczynały być odbierane jako nieprzyjemne.[10]
Herz zaznacza, że emocjonalna siła wspomnień z zapachu nie jest argumentem za aromaterapią, czyli przypisywaniem olejkom roślinnym działania na samopoczucie.[6] Co o samych olejkach mówią przeglądy badań, zbiera osobny przewodnik po aromaterapii.
Dlaczego tak trudno nazwać zapach?
Bo węch słabo łączy się z językiem. Zapach wydaje się znajomy, wiesz, z czym się kojarzy, a nazwa nie przychodzi. Badacze nazywają to stanem „na końcu nosa”. W odróżnieniu od słowa „na końcu języka” nie pamiętasz wtedy nawet pierwszej litery ani długości nazwy.[8]
Mimo to zapach, którego nie umiemy nazwać, potrafi przywołać pełne wspomnienie. W badaniu Herz i Cupchika zdarzało się to w około 32% przypadków. Nazwy, które nadajemy zapachom, są zwykle osobiste i zależne od miejsca: woń sosny w mieszkaniu ludzie częściej nazywają płynem do sprzątania albo maścią na przeziębienie niż „sosną”, a zależnie od kultury i pory roku bywa po prostu „świętami”.[8] Ta trudność z opisem to jeden z powodów, dla których emocjonalne działanie zapachów tak źle mierzy się ankietami.[10]
Habituacja węchowa: dlaczego przestajesz czuć zapach?
To habituacja, czyli przyzwyczajenie zmysłu. Przy stałym zapachu wrażliwość na niego wyraźnie spada po ponad 20 minutach, a przy codziennym kontakcie z tym samym zapachem bardzo mocno. Bierze w tym udział mózg, który odsiewa stałe bodźce, żeby zostawić uwagę dla nowych.[6][11]
Habituacja może zachodzić w nosie i w mózgu. Zespół Charlotte Sinding zaznacza, że u ludzi nie ma jeszcze dowodu na krótkotrwałe przyzwyczajenie samych receptorów, za to w badaniach obrazowych widać, jak kora oczodołowo-czołowa wycisza korę gruszkowatą.[11] W ich eksperymencie 58 osób wąchało bez przerwy, przez dwie minuty, każdą z 32 cząsteczek zapachowych i na bieżąco oceniało ich siłę. Zapachy znikały w różnym tempie, a najdłużej utrzymywały się te, które oprócz węchu lekko drażnią nos (pobudzają nerw trójdzielny). Autorzy przypominają też regułę znaną z badań nad habituacją: im słabszy bodziec, tym szybciej i mocniej spada reakcja.[11]
W praktyce:
- Jeśli po dłuższej chwili przy świecy przestajesz ją czuć, zwykle nie znaczy to, że przestała pachnieć. Nie dokładaj wtedy drugiego zapachu, tylko wyjdź na chwilę z pokoju. Jak to wygląda w skali tygodni, opisuje tekst o zapachach do domu.
- Przyzwyczajenie jest odwracalne. Według autorów badania ten mechanizm jest dostosowany do zmiennego otoczenia: wrażliwość ma spadać, ale i wracać.[11]
- Mocniej nie znaczy lepiej. Zapach o dużym natężeniu częściej wydaje się nieprzyjemny niż ten sam zapach w umiarkowanym.[6]
Dlaczego każdy czuje zapachy inaczej?
Bo każdy ma nieco inny zestaw receptorów węchowych. Ludzie mają około 400 genów takich receptorów, ale każdy z nas nosi inny zestaw ich nieczynnych albo zmienionych wersji. W badaniu 332 osób odbiór 12% testowanych zapachów wiązał się z wariantem jednego receptora. Do genów dochodzą wiek, płeć i doświadczenie.[12]
| Źródło różnic | Co wiadomo |
|---|---|
| Geny | Androstenon, związek pochodny testosteronu, jednym pachnie potem i moczem, innym słodko i kwiatowo, a niektórym wcale. Nawet 30% ludzi czuje go słabiej, w tym około 6% nie czuje go wcale. Różnice wiążą się z wariantami jednego receptora, OR7D4.[13] |
| Płeć | Metaanaliza psychologów z Uniwersytetu Wrocławskiego (sam test identyfikacji: 13 670 osób) potwierdziła przewagę kobiet we wszystkich badanych aspektach węchu, ale efekty były słabe.[14] |
| Kultura | Przy pojedynczych cząsteczkach kultura wyjaśnia niewiele (6% różnic w ocenie przyjemności).[9] Przy zapachach codziennych, z historią i skojarzeniami, reakcje w różnych kulturach potrafią się mocno różnić.[6] |
| Wiek | Z wiekiem zmienia się odbiór zapachów i umiejętność ich rozpoznawania.[1] |
| Złożoność zapachu | Zapach róży to mieszanina 275 związków, choć tylko część z nich wpływa na to, co czujemy.[15] Takie mieszaniny mózg odbiera jako całość, a wyłowienie składników przychodzi z trudem nawet ekspertom.[16] |
Z tego wynika praktyczna rzecz: nuty wypisane na świecy czy flakonie to opis kompozycji, a nie lista, którą każdy wyczuje. Jak czytać piramidę głowy, serca i bazy, wyjaśnia tekst o nutach zapachowych.
Ile zapachów rozróżnia człowiek? Mity o węchu
Tego nie wiadomo. Badanie opublikowane w 2014 roku w „Science” mówiło o ponad bilionie, ale dwie niezależne analizy w „eLife” wykazały, że metoda liczenia jest wadliwa i przy niewielkich zmianach założeń daje niemal dowolny wynik. Popularnej liczby 10 000 zapachów też nikt nigdy nie sprawdził.[15][17]
| Mit | Co mówią badania |
|---|---|
| „Ludzie rozróżniają ponad bilion zapachów” | Wynik ekstrapolowano z testów 26 osób na mieszaninach złożonych ze zbioru 128 cząsteczek.[15] Według ponownej analizy, gdyby do badania dołączyło około 100 podobnych osób, ta sama metoda „wykazałaby”, że rozróżnialne są wszystkie możliwe mieszaniny.[17] Drugi krytyk pisze wprost, że to twierdzenie jest błędne.[18] |
| „Pamiętamy 35% tego, co wąchamy, i tylko 5% tego, co widzimy” | Liczba krąży bez odnośnika do badania i nie podają jej przeglądy badań nad pamięcią węchową cytowane w tym tekście. W klasycznym eksperymencie Engena i Rossa ludzie od razu rozpoznawali tylko około 70% zapachów, za to po roku wynik był niższy zaledwie o około 5%.[8] Tak wolne zapominanie nie zawsze jednak powtarzało się w kolejnych badaniach.[1] |
| „Węch to jedyny zmysł bez filtra” | Pół prawdy: sygnał z nosa omija wzgórze tylko na pierwszym etapie (szczegóły wyżej).[7] |
| „Człowiek ma słaby węch” | To pogląd z XIX wieku, gdy anatom Paul Broca powiązał względnie małą opuszkę węchową człowieka z posiadaniem wolnej woli. Liczba neuronów w opuszce u człowieka i innych ssaków, także myszy, mieści się w tym samym rzędzie wielkości. Na niektóre zapachy ludzie są wrażliwsi niż myszy, a na otwartym terenie potrafią iść tropem zapachu.[19] |
| „Zapach najlepiej przywołuje wspomnienia” | Przywołuje je rzadziej i wolniej niż słowo czy obraz. Jego siła tkwi w emocjach i w wieku wspomnień.[3] |
| „Kobiety mają dużo lepszy węch” | Lepszy, ale różnica jest mała.[14] |
Czy marketing zapachowy wpływa na decyzje zakupowe?
Wpływa, ale subtelnie. Metaanaliza 66 badań nad muzyką, zapachem i kolorem w sklepach, z udziałem 15 621 osób, wykazała, że zapach zwiększa przyjemność z zakupów, zadowolenie i deklarowaną chęć zakupu, ale efekty są małe. Dużo zależy od tego, czy zapach pasuje do miejsca.[20]
Najmocniej zapach poprawiał zadowolenie, słabiej przyjemność, a deklarowaną chęć zakupu tylko odrobinę (współczynniki korelacji 0,18, 0,09 i 0,05). Wpływ na pobudzenie okazał się najmniej pewny. Efekt przyjemności był wyraźnie większy w grupach z przewagą kobiet, a w usługach pojawiła się tendencja do silniejszego działania niż w handlu.[20] Autorzy przypominają, że jeszcze w 1999 roku przegląd badań odradzał liczenie na zapach. Po zebraniu 30 lat danych piszą, że zapach może wiarygodnie poprawiać doświadczenie zakupów, ale działa delikatnie, więc trzeba go traktować jako strategię długofalową. Warunek to dopasowanie: zapach niepasujący do sklepu czy asortymentu może przynieść odwrotny skutek.[20]
Najbardziej intrygują badania, w których zapach działa poniżej progu świadomości. W laboratorium w Dijon uczestnicy, wokół których unosił się niewyczuwalny zapach gruszki, wybierali z karty wyraźnie więcej deserów owocowych. Zapach melona przesuwał wybór w stronę sałatek, ale ta różnica nie była istotna statystycznie. Charles Spence z Oksfordu, który opisuje ten eksperyment, zaznacza, że grupy były niewielkie.[21] Z kolei w realistycznym badaniu w restauracji z bufetem zapachy chleba i ogórka poprawiały nastrój, ale nie zmieniały tego, co ludzie wybierali.[10]
Firmy rzadko przyznają się do zapachów w sklepach, bo nie chcą wyjść na manipulatorów. W 2011 roku głośno było o supermarkecie na Brooklynie, który z pięciu automatów rozpylał sztuczne zapachy czekolady, grejpfruta i focacci z rozmarynem.[21] Moja rada: zapach do domu oceniaj poza pachnącym sklepem i po przerwie, gdy nos nie jest zmęczony innymi zapachami.
Jak wykorzystać psychologię zapachu w domu?
Traktuj zapach jak zakładkę w pamięci, a nie jak lek. Wybierz jeden zapach na konkretny okres albo zwyczaj, zauważaj go świadomie, nie przesadzaj z intensywnością i rób przerwy. To proste wnioski z badań nad skojarzeniami i przyzwyczajeniem, a nie gwarancja wspomnień ani lepszego samopoczucia.
- Jeden zapach, jeden rozdział. Pierwsze skojarzenie z zapachem trzyma się mocno, a kolejne przypisać mu trudniej.[6] Jeśli chcesz, żeby zapach kojarzył się z pierwszą zimą w nowym mieszkaniu albo z wieczorami nad książką, używaj go właśnie wtedy, a nie przy wszystkim. Jak zbudować taki stały zwyczaj krok po kroku, opisuje tekst o wieczornym rytuale ze świecą.
- Zauważ zapach. Jedna z hipotez mówi, że zapach łączy się ze zdarzeniem dopiero wtedy, gdy wyraźnie zdajemy sobie sprawę z jego obecności.[1] To niepewna hipoteza, bo część badań do niej nie pasuje, ale sprawdzenie jej nic nie kosztuje: po zapaleniu świecy weź kilka spokojnych wdechów, zanim zajmiesz się czymś innym. Podobne ćwiczenie zmysłów opisuje tekst o ćwiczeniach uważności.
- Umiar zamiast mocy. Zbyt intensywny zapach łatwiej odebrać jako nieprzyjemny,[6] a słaby szybciej znika z uwagi.[11] Szukaj środka. Jak dobrać natężenie w pokoju, w którym śpisz, wyjaśnia tekst o zapachu do sypialni.
- Przerwy. Codzienny kontakt z tym samym zapachem stępia wrażliwość właśnie na niego.[6] Zgaś świecę, przewietrz i wróć do niej następnego dnia.
- Dopasowanie. W sklepach lepiej działa zapach pasujący do miejsca.[20] W domu ta zasada też ma sens: dobierz zapach do pomieszczenia i pory roku, a w wyborze pomoże przewodnik zapachowy.
- Zabawa w Prousta. Gdy zapach ma nazwę, wspomnienia, które budzi, częściej pochodzą z późniejszych lat.[3] Powąchaj nową świecę z zamkniętymi oczami, zanim przeczytasz jej nuty, i sprawdź, dokąd cię zabierze. To nie metoda, tylko ciekawy eksperyment na sobie.
Jeśli lubisz zapachy kojarzone z ciszą starych wnętrz, zajrzyj do naszej świecy Mistyczny Kraków: w sercu ma kadzidło i cedr, w bazie żywicę i drzewo sandałowe. Powstaje tak samo jak pozostałe nasze świece: wylewamy ją ręcznie w Warszawie, w bursztynowym szkle, z czystego wosku sojowego (100%) i z bawełnianym knotem. Więcej o samym kadzidle, jego historii i odmianach znajdziesz w przewodniku po kadzidle.
Najczęściej zadawane pytania
Marcel Proust od dziewiątego roku życia miewał ataki astmy, dokuczał mu też katar sienny. Przez lata przepisywano mu między innymi opium, kofeinę, jod i morfinę. Sam najbardziej ufał dymowi z palonych proszków przeciwastmatycznych, a w domu rodziców miał do tego osobny pokój. Zmarł w 1922 roku.
To wrażenie, które mózg buduje z cząsteczek zapachowych wychwyconych przez receptory w nosie. Człowiek ma około 400 rodzajów takich receptorów, a jedna cząsteczka zwykle pobudza kilka z nich naraz. Zapachy z codzienności to przeważnie mieszaniny wielu związków: na woń róży składa się ich 275, a mózg odbiera taką mieszaninę jako całość.
Zapach wychwytują receptory w nosie, a sygnał trafia do opuszki węchowej. Z niej biegnie do pierwszorzędowej kory węchowej: kory gruszkowatej, przedniego jądra węchowego, guzka węchowego, części ciała migdałowatego i bocznej kory śródwęchowej. Dalej informacja płynie między innymi do jądra przyśrodkowo-grzbietowego wzgórza i kory oczodołowo-czołowej.
To pamięć związana z zapachami. Badacze wyróżniają w niej cztery główne nurty: pamięć samych zapachów, zapach jako podpowiedź w nauce par skojarzeń, zapach jako tło zapamiętywania oraz wspomnienia z własnego życia przywołane zapachem. Efekt Prousta należy do ostatniej grupy. W pierwszym nurcie część badań pokazała, że zapachy zapominamy wolniej niż inne bodźce.
W szerokim sensie tak: dźwięk czy obraz także potrafią przywołać przeszłość, a w badaniach robią to nawet częściej niż zapach. Różni się wiek wspomnień. Te z zapachu skupiają się w pierwszej dekadzie życia, a te budzone obrazem lub dźwiękiem najczęściej pochodzą z wczesnej dorosłości.
Może, ale to słabo zbadane. W czterech eksperymentach ludzie przyznawali, że o wspomnieniach, które przywołał zapach, wcześniej myśleli rzadziej niż o tych, które przywołały inne bodźce. Autorzy przeglądu z 2019 roku zaznaczają jednak, że zaskoczenie i „dawno zapomniane” wspomnienia, czyli sedno sceny Prousta, prawie nie były dotąd badane.
Częściowo. Eksperci po treningu sensorycznym lepiej niż laicy rozróżniają i rozpoznają składniki mieszanin dwóch lub trzech zapachów. Przy czterech składnikach trafność spada jednak poniżej 20% bez względu na doświadczenie, a z mieszaniny do ośmiu zapachów nawet wprawny nos wyłowi najwyżej trzy, cztery.
Nie. Psychologia zapachu sprawdza, jak zapachy łączą się z pamięcią, emocjami i zachowaniem, także przez skojarzenia wyuczone w ciągu życia. Aromaterapia przypisuje olejkom roślinnym bezpośredni wpływ na nastrój i samopoczucie. Rachel Herz pisze, że temu drugiemu podejściu brakowało rygoru naukowego, a reakcje na zapach wynikają głównie z osobistych doświadczeń.
Źródła
- R. P. M. Hackländer, S. M. J. Janssen, C. Bermeitinger, „An in-depth review of the methods, findings, and theories associated with odor-evoked autobiographical memory”, Psychonomic Bulletin & Review 26, 2019, s. 401-429 - pierwsze badania w 1984 roku (Rubin, Groth, Goldsmith); nazwa „efekt Prousta” upraszcza, bo w scenie działa smak, zapach, konsystencja i temperatura; scena to mimowolne wspomnienie, a wiele badań dotyczy wspomnień przywoływanych celowo; starsze wspomnienia w 5 z 7 eksperymentów; w analizie 5 badań zawężonej do pierwszych 30 lat życia 51% wspomnień z zapachu i 22% z innych bodźców pochodziło z pierwszej dekady; różnice w emocjach i poczuciu przeniesienia w czasie istotne (w zbiorczej analizie d ok. 0,47), w dyskusji nazwane dużymi i stabilnymi (s. 414); przy emocjach autorzy proszą o ostrożność, bo badania pytały o emocje z różnych chwil; w żywości słabe lub żadne; zapach przywoływał wspomnienie w 63% prób, inne bodźce w 76%, a według autorów różnica jest niedoszacowana; dokładność prawie niebadana; wolne zapominanie zapachów nie zawsze powtarzane; hipotezy: zapachy ważne w dzieciństwie, siła pierwszego skojarzenia, konieczność świadomego zauważenia zapachu (sporna); z wiekiem zmienia się odbiór i rozpoznawanie zapachów; „dawno zapomniane” wspomnienia i zaskoczenie prawie niebadane; cztery obszary badań nad pamięcią węchową.
- M. Proust, „W stronę Swanna”, tłum. T. Boy-Żeleński, Wolne Lektury - przedmowa tłumacza: Proust urodził się w 1871 roku, cykl dzieli się na siedem części, pierwsza ukazała się w 1913 roku; scena z magdalenką: zimowy dzień, herbata, ciasteczka „jak odlane w prążkowanej skorupie muszli”, kolejne łyki działają słabiej, widok magdalenki nic nie przypomniał przed skosztowaniem, wspomnienie ciotki Leonii i ciasta zmoczonego „w herbacie lub w naparze kwiatu lipowego”, cytat o zapachu i smaku.
- M. Larsson, J. Willander, K. Karlsson, A. Arshamian, „Olfactory LOVER: behavioral and neural correlates of autobiographical odor memory”, Frontiers in Psychology 5, 312, 2014 - wspomnienia z zapachu: limbiczne, stare, żywe, emocjonalne, rzadkie; dłuższy czas odpowiedzi i mniej wspomnień niż przy słowach i obrazach; przewaga emocjonalna w większości, ale nie we wszystkich badaniach; nazwa zapachu daje więcej wspomnień, przesuwa ich szczyt z dzieciństwa na późniejsze lata i upodabnia przeżycie do wspomnień ze słowa; o wspomnieniach z zapachu rzadziej myślimy, a ich nagłość może zawyżać wrażenie siły; fMRI (Herz i wsp. 2004, 5 osób) i Arshamian i wsp. 2013; obrazy i dźwięki przywołują głównie wspomnienia z młodości.
- P. Rozin, „“Taste-smell confusions” and the duality of the olfactory sense”, Perception & Psychophysics 31(4), 1982, s. 397-401 - smak potrawy (flavor) swoje charakterystyczne cechy zawdzięcza głównie węchowi; utrata „smaku” przy katarze.
- M. Jackson, „„Divine Stramonium”: the rise and fall of smoking for asthma”, Medical History 54(2), 2010, s. 171-194 - Proust chorował na astmę od dziewiątego roku życia, miał też katar sienny; leczono go m.in. opium, kofeiną, jodem i morfiną; najbardziej ufał dymowi z proszków przeciwastmatycznych, w domu rodziców miał do tego osobny pokój; po przeprowadzce na bulwar Haussmanna (1906) sypialnię wyłożono korkiem, by odciąć zapachy i dymy z zewnątrz (samo obicie korkiem wydanie korespondencji Prousta datuje na 1910 rok: Corr-Proust, CP 03786, przypis 2); zmarł w 1922 roku.
- R. S. Herz, „The role of odor-evoked memory in psychological and physiological health”, Brain Sciences 6(3), 22, 2016 - warunkowanie ewaluatywne: zapach przejmuje znaczenie zdarzenia; pierwsze skojarzenie zwykle przy zapachu zostaje; ten sam zapach bez nazwy opisany jako pobudzający przyspieszał tętno, jako wyciszający zwalniał; przykład wody kolońskiej i traumy; wrażliwość wyraźnie spada po ponad 20 minutach stałego kontaktu, a przy codziennym kontakcie bardzo mocno; silny zapach odbierany jako mniej przyjemny niż umiarkowany; kultura a reakcje na zapachy codzienne; potencjał wspomnień z zapachu nie jest argumentem za aromaterapią, której brakowało rygoru naukowego.
- E. Courtiol, D. A. Wilson, „The olfactory thalamus: unanswered questions about the role of the mediodorsal thalamic nucleus in olfaction”, Frontiers in Neural Circuits 9, 49, 2015 - wzgórze jest głównym źródłem informacji dla pierwszorzędowej kory czuciowej wszystkich zmysłów oprócz węchu; opuszka węchowa wysyła sygnał do kory gruszkowatej, przedniego jądra węchowego, guzka węchowego, jądra korowego ciała migdałowatego i bocznej kory śródwęchowej; jądro przyśrodkowo-grzbietowe wzgórza wymienia informacje z obszarami węchowymi i korą oczodołowo-czołową; rola w percepcji, rozróżnianiu, uczeniu się i uwadze, wiele pytań otwartych.
- R. S. Herz, T. Engen, „Odor memory: review and analysis”, Psychonomic Bulletin & Review 3(3), 1996, s. 300-313 - dwie synapsy między nerwem węchowym a ciałem migdałowatym, trzy do hipokampu; stan „na końcu nosa”; pełne wspomnienia przy zapachach, których nie umiano nazwać, w ok. 32% przypadków (Herz, Cupchik); osobiste nazwy zapachów (sosna jako płyn do czyszczenia albo „święta”); Engen i Ross: ok. 70% rozpoznań od razu, po roku wynik niższy tylko o ok. 5%.
- A. Arshamian, R. C. Gerkin, N. Kruspe i in., „The perception of odor pleasantness is shared across cultures”, Current Biology 32, 2022 - 225 osób z 9 kultur spoza Zachodu (opublikowana praca i jej abstrakt w PubMed; 235 podają komunikat Karolinska Institutet i wersja autorska w PMC); cząsteczka wyjaśnia 41% różnic w ocenie przyjemności zapachu, kultura 6%, różnice indywidualne 54%.
- I. Kontaris, B. S. East, D. A. Wilson, „Behavioral and neurobiological convergence of odor, mood and emotion: a review”, Frontiers in Behavioral Neuroscience 14, 35, 2020 - wywołany niepokój zmienia odbiór neutralnych zapachów na nieprzyjemny; trudność opisu zapachów słowami i ograniczenia ankiet; w restauracji z bufetem zapachy chleba i ogórka poprawiały nastrój, ale nie zmieniały wyborów (Mors i wsp. 2018). Pierwszy autor pracuje dla producenta kompozycji zapachowych (Givaudan).
- C. Sinding, F. Valadier, V. Al-Hassani i in., „New determinants of olfactory habituation”, Scientific Reports 7, 41047, 2017 - habituacja filtruje stałe bodźce i uwalnia zasoby uwagi; u ludzi brak dowodu na krótkotrwałą adaptację receptorów, w fMRI kora oczodołowo-czołowa wycisza korę gruszkowatą; 58 osób, 32 cząsteczki, 120 s ciągłego wąchania; tempo habituacji różne, najwolniejsze przy zapachach pobudzających nerw trójdzielny; im słabszy bodziec, tym szybsza habituacja; mechanizm dostosowany do habituacji i powrotu wrażliwości.
- C. Trimmer, A. Keller, N. R. Murphy i in., „Genetic variation across the human olfactory receptor repertoire alters odor perception”, PNAS 116(19), 2019, s. 9475-9480 - ok. 400 genów receptorów węchowych sprawnych przynajmniej u części ludzi, każdy ma inny zestaw wersji nieczynnych i zmienionych; jeden związek zapachowy zwykle pobudza kilka receptorów naraz; 332 osoby, 68 zapachów; odbiór 12% testowanych zapachów wiązał się z wariantem jednego receptora.
- A. Keller, H. Zhuang, Q. Chi, L. B. Vosshall, H. Matsunami, „Genetic variation in a human odorant receptor alters odour perception”, Nature 449, 2007, s. 468-472 - androstenon (steroid pochodny testosteronu) pachnie jednym potem i moczem, innym słodko i kwiatowo, niektórym wcale; do 30% osób słabiej wrażliwych, ok. 6% z wybiórczą anosmią; rola receptora OR7D4.
- P. Sorokowski, M. Karwowski, M. Misiak i in., „Sex differences in human olfaction: a meta-analysis”, Frontiers in Psychology 10, 242, 2019 - Uniwersytet Wrocławski; identyfikacja (SST) n = 13 670; kobiety lepsze we wszystkich aspektach, efekty słabe (g od 0,08 do 0,30).
- C. Bushdid, M. O. Magnasco, L. B. Vosshall, A. Keller, „Humans can discriminate more than 1 trillion olfactory stimuli”, Science 343, 2014, s. 1370-1372 - liczba 10 000 zapachów nigdy nie była sprawdzona; zapach róży to mieszanina 275 związków, z których tylko część wpływa na odbiór; dane 26 osób, mieszaniny ze zbioru 128 cząsteczek, szacunek ponad biliona.
- T. Thomas-Danguin, C. Sinding, S. Romagny i in., „The perception of odor objects in everyday life: a review on the processing of odor mixtures”, Frontiers in Psychology 5, 504, 2014 - mieszaniny odbieramy jako całość; eksperci lepiej rozpoznają składniki mieszanin dwóch i trzech zapachów, przy czterech trafność poniżej 20% bez względu na doświadczenie (Livermore, Laing 1996).
- R. C. Gerkin, J. B. Castro, „The number of olfactory stimuli that humans can discriminate is still unknown”, eLife 4, e08127, 2015 - metoda szacowania daje niemal dowolny wynik; przy ok. 100 dodatkowych badanych wyszłoby, że rozróżnialne są wszystkie mieszaniny; wzór daje górną, a nie dolną granicę.
- M. Meister, „On the dimensionality of odor space”, eLife 4, e07865, 2015 - twierdzenie o bilionie zapachów jest błędne, wada leży w metodzie matematycznej.
- J. P. McGann, „Poor human olfaction is a 19th-century myth”, Science 356, eaam7263, 2017 - mit pochodzi od Paula Broki, który względnie mniejszą opuszkę węchową człowieka wiązał z wolną wolą; liczba neuronów opuszki u ssaków, w tym u człowieka i myszy, w tym samym rzędzie wielkości; na niektóre zapachy ludzie wrażliwsi niż myszy; ludzie potrafią iść tropem zapachu na zewnątrz.
- H. Roschk, S. M. C. Loureiro, J. Breitsohl, „Calibrating 30 years of experimental research: a meta-analysis of the atmospheric effects of music, scent, and color”, Journal of Retailing 93(2), 2017, s. 228-240 (wersja autorska: kar.kent.ac.uk) - 66 badań, 15 621 osób; zapach: zadowolenie r = 0,18, przyjemność 0,09, zamiar zakupu 0,05, pobudzenie niepewne; większy efekt przyjemności w grupach z przewagą kobiet; tendencja do silniejszego działania w usługach; Bone i Ellen (1999) odradzali liczenie na zapach; efekty subtelne, strategia długofalowa; niepasujący zapach może zaszkodzić.
- C. Spence, „Leading the consumer by the nose: on the commercialization of olfactory design for the food and beverage sectors”, Flavour 4, 31, 2015 - Dijon: niewyczuwalny zapach gruszki zwiększał wybór deserów owocowych, melona przesuwał wybór ku sałatkom (nieistotnie), niewielkie grupy; firmy niechętnie mówią o zapachach w sklepach; supermarket Net Cost na Brooklynie (2011), pięć automatów, zapachy czekolady, grejpfruta i focacci z rozmarynem.
Ostatnia aktualizacja
Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Marta Lis
Założycielka UrbanNote
Przychodzi ze świata beauty i kosmetyków, od lat otacza się pięknymi zapachami. Pisze o świecach, kompozycjach zapachowych i rzemiośle, które za nimi stoi - szuka słów dla tego, co czujesz, zanim zdążysz nazwać.
Wszystkie artykuły

