



przygotował Mateusz Lis··14 min czytania
Każda nasza świeca ma nuty rozpisane na trzy warstwy. Słodka Warszawa zaczyna się od cytrusów i cukru, jej sercem są cynamon, goździk i słodkie mleko, a bazę tworzą wanilia, migdały, kakao, orzechy i gałka muszkatołowa. Pozostałe kompozycje są w sklepie.
Niżej wyjaśniam, czym nuta różni się od składnika, ile trwa każda warstwa według trzech źródeł i skali Pouchera z 1955 roku (zgadzają się tylko co do kolejności), dlaczego ta sama przyprawa trafia raz do głowy, a raz do serca, i jak czytać listę nut w opisie perfum albo świecy.
Co to są nuty zapachowe?
Nuty zapachowe to nazwy wrażeń, z których składa się zapach, pogrupowane według tego, kiedy je czujesz. Nuty głowy pojawiają się zaraz po nałożeniu perfum, nuty serca chwilę później, nuty bazy na końcu. O kolejności decyduje lotność, czyli tempo, w jakim poszczególne substancje parują.[1]
Nuta nie jest listą składników. Pojęcia używa się głównie w marketingu perfum, a perfumiarze sięgają po nie, gdy tłumaczą laikom, jak coś pachnie.[1] Dlatego w opisach spotkasz nuty, których nie da się kupić w butelce: sól morską, ciasteczko, piernik. To skrót myślowy dla wrażenia. Gdy kilka nut stapia się w jedno nowe wrażenie, mówi się o akordzie, czyli znów o pojęciu z muzyki.
Czym różnią się nuty głowy, serca i bazy?
Różnią się tempem parowania i rolą w kompozycji. Nuty głowy to małe, lekkie cząsteczki: parują szybko i tworzą pierwsze wrażenie. Nuty serca wyłaniają się, zanim głowa zniknie, i niosą główny temat. Nuty bazy to duże, ciężkie cząsteczki, które parują powoli, dodają głębi i przytrzymują lżejsze warstwy.[1]
| Warstwa | Rola | Przykłady surowców u Pouchera (1955)[2] | W naszych świecach |
|---|---|---|---|
| Głowa | pierwsze wrażenie, szybko mija | bergamotka, limonka, kolendra, mięta pieprzowa | cytrusy i cukier (Słodka Warszawa), migdały i pistacje (Słoneczny Sopot), róża, cytryna, pieprz i imbir (Towarzyski Wrocław) |
| Serce | główny temat zapachu | heliotropina, eugenol, werbena, szałwia muszkatołowa, absolut różany | kadzidło i cedr (Mistyczny Kraków), heliotrop i jaśmin (Słoneczny Sopot), cynamon i goździki (Piernikowy Toruń) |
| Baza | głębia, trwałość, utrwalanie | wanilina, kumaryna, paczula, drzewo sandałowe, piżma syntetyczne, mech dębowy | żywica i drzewo sandałowe (Mistyczny Kraków), wanilia i fasolka tonka (Grudniowa Warszawa), cedr, jodła syberyjska, fasolka tonka i paczula (Jarmarkowy Gdańsk) |
Nuty głowy
Najlotniejsza warstwa, opisywana zwykle jako świeża, wyrazista albo ostra. Typowe nuty głowy to cytrusy i imbir.[1] Właśnie je czujesz w perfumerii przy pierwszym psiknięciu, dlatego mają duże znaczenie przy sprzedaży perfum.[3] W naszych kompozycjach cytrus otwiera pięć z ośmiu zapachów, ale nie zawsze stoi sam: w Piernikowym Toruniu idzie w parze z nutą piernika, w Towarzyskim Wrocławiu z różą, pieprzem i imbirem.
Nuta serca
Serce to temat kompozycji. Składniki serca maskują też początkowo nieprzyjemne wrażenie części nut bazy, które z czasem łagodnieją.[1] Typowe nuty serca to kwiaty, na przykład róża[1] i jaśmin.[3] Moim zdaniem, gdy ktoś mówi, że zapach jest różany albo korzenny, zwykle opisuje właśnie serce. Korzenne serce ma u nas pięć świec: cynamon stoi w sercu Słodkiej Warszawy, Piernikowego Torunia, Grudniowej Warszawy i Jarmarkowego Gdańska, a Świąteczny Wrocław ma tam przyprawy korzenne.

Nuty bazy
Bazę czuć zwykle dopiero około 30 minut po nałożeniu perfum, a niektóre jej nuty, zwłaszcza zwierzęce i piżmowe, bywają wyczuwalne po ponad dobie.[1] Składniki bazy często działają jak utrwalacze: przytrzymują lżejsze nuty i wzmacniają je. Rolę tę pełni wiele żywic, nut drzewnych i baz ambrowych.[3]
Piesse opisał ten mechanizm już w 1857 roku. W jednej z receptur dodawał wanilię tylko po to, by zapach dłużej trzymał się chusteczki. Pisał, że to samo zrobiłoby piżmo albo ambra, ale wanilia nie zmienia charakteru zapachu, gdy ten blednie.[4] W pięciu naszych świecach wanilia jest w bazie; więcej o niej we wpisie jak pachnie wanilia.
Ile trwają nuty głowy, serca i bazy?
Nie ma jednej odpowiedzi. Zestawione niżej źródła podają dla głowy od kilkunastu minut do godziny, dla serca od 20 minut do 6 godzin, dla bazy od kilku godzin do ponad doby. Zgadzają się tylko co do kolejności. Wynik zależy od tego, kto mierzy, na czym i w jakich warunkach.
| Źródło | Głowa | Serce | Baza |
|---|---|---|---|
| Molton Brown, poradnik marki[5] | 30 minut - 1 godzina | 2-6 godzin | 4-24 godziny |
| Perfumeria Euforia, poradnik[6] | od kilkunastu do kilkudziesięciu minut | od ok. 10 minut, ustępuje po ok. 2 godzinach; w niektórych perfumach do 4 godzin | do kilkunastu godzin na skórze, kilka dni na ubraniu |
| Wikipedia, hasło o nutach[1] | szybko paruje, bez liczby | znika od 20 minut do godziny po nałożeniu | zwykle od ok. 30 minut; niektóre nuty ponad 24 godziny |
| W. A. Poucher (1955), paski papieru w 16°C[2] | współczynnik 1-14 | 15-60 | 61-100 |
Najciekawszy jest wiersz Pouchera. Brytyjski perfumiarz nie mierzył minut, tylko to, jak długo pasek papieru zachowuje charakterystyczny zapach surowca. Co traciło go w ciągu doby, dostawało współczynnik 1. Resztę ułożył na skali do 100, a najtrwalszym surowcom, takim jak paczula i mech dębowy, nadał umowne maksimum.[2] Na skórze i w powietrzu pokoju warunki są inne, więc żadnej z tych liczb nie warto traktować jak zegara.
Moja rada przy testowaniu perfum: oceniaj je po kwadransie, po godzinie i po kilku godzinach. Euforia zwraca uwagę, że w drogerii czujesz głównie głowę, a pełny zapach dopiero po pewnym czasie na skórze.[6]
W świecy te liczby nie obowiązują wcale: warstwy czujesz równocześnie, więc tabela mówi raczej, które nuty zostaną w pokoju po zgaszeniu (baza), a które zgasną pierwsze (głowa).
Dlaczego jedne nuty znikają szybciej niż inne?
Decyduje lotność, czyli łatwość, z jaką substancja przechodzi z cieczy do powietrza. Małe, lekkie cząsteczki parują szybko i trafiają do głowy, duże i ciężkie wolno, więc lądują w bazie.[1] Sama masa cząsteczki nie wystarcza jednak, by ułożyć surowce w kolejności, co Poucher sprawdził w praktyce.
Najpierw spisał masy cząsteczkowe, potem temperatury wrzenia przy zwykłym ciśnieniu. Żadna z tych tabel nie dała mu użytecznej kolejności. Bliżej celu były temperatury wrzenia przy bardzo niskim ciśnieniu, które lepiej oddają parowanie w temperaturze pokojowej, ale olejki eteryczne to mieszaniny i do tej metody się nie nadawały. Został więc nos: przez cztery lata wąchał paski zanurzone w surowcach na głębokość cala, najwyżej cztery próbki dziennie, żeby uniknąć zmęczenia węchu.[2]
Ilość może przesunąć nutę do innej warstwy
Poucher zauważył też, że surowiec użyty w przewadze potrafi na jakiś czas „awansować” do wyższej grupy. Przykładem były aldehydy alifatyczne C10, C11 i C12: w jego tabeli to baza, ale w dużym stężeniu w kwiatowym bukiecie mogą zachowywać się jak serce, a nawet głowa.[2] Aldehydy w dużej dawce kojarzą się dziś głównie z Chanel No. 5, wprowadzonym w 1921 roku.[7][8] Ernest Beaux użył ich w ilości, jakiej wcześniej nie stosowano; według przekazów zaczęło się od pomyłki asystenta w rozcieńczeniu.[7]
To samo widać w naszych opisach. Cynamon jest w sercu czterech świec, ale w Świątecznym Wrocławiu stoi w głowie. Pomarańcza otwiera Grudniową Warszawę i Jarmarkowy Gdańsk, a w Świątecznym Wrocławiu należy do serca. O warstwie decyduje kompozycja, nie sam surowiec.
Inżynierowie chemiczni opisują to dziś modelami. Mata, Gomes i Rodrigues symulowali parowanie mieszaniny limonenu, geraniolu i waniliny, nawiązując do budowy piramidy zapachowej, i uwzględnili, jak oddziaływania między cząsteczkami w cieczy zmieniają skład zapachu nad nią.[9]
Skąd się wzięła nazwa „nuty zapachowe”?
Z muzyki. W 1857 roku Septimus Piesse pisał, że zapachy, podobnie jak dźwięki, działają na nerw węchowy w określonych stopniach i że istnieje oktawa zapachów jak oktawa w muzyce. Cytryna, cytron, skórka pomarańczy i werbena tworzyły u niego wyższą oktawę, a paczula, drzewo sandałowe i wetyweria przechodziły w siebie nawzajem.[4]
Poucher odczytał to później jako zalążek trzech warstw: cytrusy w głowie, migdał, heliotrop i wanilia w sercu, paczula, drzewo sandałowe i wetyweria w bazie.[2] Pojęcie piramidy pojawiło się jeszcze w XIX wieku, a do jego popularności przyczynił się François Coty, twórca perfum Chypre.[1]
Kolejny krok zrobił Jean Carles, założyciel szkoły perfumiarzy firmy Roure w Grasse i od 1946 roku jej pierwszy dyrektor. Badał lotność surowców i budował kompozycję od dołu: najpierw bazę, potem serce, na końcu najlotniejszą głowę.[10]
Jak czytać nuty zapachowe w opisie?
Czytaj od dołu. Baza mówi, co zostanie najdłużej i czy całość będzie słodka, drzewna czy piżmowa. Serce mówi, o czym jest kompozycja. Głowa pokazuje pierwsze wrażenie, które szybko minie. Potem oddziel nuty-surowce od nut-wrażeń i sprawdź, do jakiej rodziny należy zapach. Tak czytam każdy opis, także nasz.
Przykład krok po kroku na Słonecznym Sopocie:
- Baza: karmel, wanilia, sól morska, drzewo sandałowe. Słodkie, ciepłe dno z drewnem i słonym akcentem. Tak zapach zapamiętasz.
- Serce: heliotrop, jaśmin. Temat kwiatowy, miękki. Więcej o jednym z nich we wpisie jak pachnie jaśmin.
- Głowa: migdały, pistacje. Orzechowy początek, który najszybciej ustępuje sercu.
- Nuty-wrażenia. Sól morska opisuje skojarzenie, tak samo jak ciasteczko w Piernikowym Toruniu czy piernik w jego głowie.
- Rodzina. Kwiatowe serce na słodkiej bazie z solą morską. W przewodniku zapachowym Sopot stoi przy rodzinie kwiatowej i mineralnej.
- Porównanie. Jeśli lubisz jakiś zapach, poszukaj jego nut w bazie innych kompozycji. Wspólna baza to moim zdaniem lepszy trop niż wspólna głowa, bo głowę czujesz najkrócej.
Czym różnią się nuty w świecy i w perfumach?
W perfumach na skórze warstwy wychodzą po kolei i zapach zmienia się przez godziny. W zapalonej świecy nuty nakładają się na siebie, zamiast pojawiać się jedna po drugiej. Yankee Candle opisuje więc zapach świecy w trzech momentach: przed zapaleniem, w trakcie palenia i po zgaszeniu.[11]
| Kryterium | Perfumy na skórze | Świeca zapachowa |
|---|---|---|
| Kolejność nut | głowa, potem serce, na końcu baza[3] | warstwy wyczuwalne jednocześnie, część mocniej niż inne[11] |
| Pierwsze wrażenie | zaraz po nałożeniu | siła zapachu niezapalonej świecy, czyli cold throw; ocenia się ją przed pierwszym paleniem[12] |
| Główne wrażenie | serce | siła zapachu w trakcie palenia, czyli hot throw; testuje się ją po co najmniej 2, ale nie więcej niż 4 godzinach palenia[12] |
| Co zostaje | baza na skórze i ubraniu | po zgaszeniu mogą jeszcze przez chwilę wybrzmiewać głębsze nuty, np. wanilia czy piżmo[11] |
| Co zmienia zapach | stężenie (woda toaletowa, woda perfumowana), skóra | ilość kompozycji zapachowej w wosku, liczona jako procent jego masy[12] |
Dlatego w opisie świecy traktuję piramidę jak mapę proporcji, a nie zegar. Świeca nie przejdzie po kwadransie z cytrusów w wanilię. Głowa daje jej jasność, serce temat, baza ciepło i ślad w pokoju. Oceniaj ją dwa razy: zamkniętą i po dłuższym paleniu. Jak palić świecę sojową, żeby oddała pełny zapach, opisaliśmy we wpisie jak palić świecę sojową.

Jakie są rodziny zapachowe?
Rodzina zapachowa grupuje kompozycje według dominujących nut i akordów, czyli tego, co w zapachu czuć najwyraźniej. Koło zapachów Michaela Edwardsa dzieli zapachy na cztery główne rodziny: drzewną, kwiatową, ambrową (dawniej orientalną) i świeżą, każdą z podrodzinami; w części wersji osobno stoi aromatyczna rodzina fougère.[13][3]
Pierwszy diagram tego typu opublikował austriacki perfumiarz Paul Jellinek w 1949 roku.[13] Starsza klasyfikacja zna też rodziny szyprową, paprociową i skórzaną.[3]
Osiem rodzin przydatnych przy wyborze świecy, z typowymi nutami i doborem do pomieszczeń, opisujemy w przewodniku koło zapachów i rodziny zapachowe.
Jakie nuty mają nasze świece?
Osiem naszych kompozycji ma nuty rozpisane na głowę, serce i bazę. Wanilia jest w bazie pięciu z nich, cynamon w sercu czterech, a cytrus w głowie pięciu. Mistyczny Kraków zaczyna od drewna, Słoneczny Sopot od migdałów i pistacji. Przy wybranych nutach linkuję wpisy o tym, jak pachnie dany surowiec.
| Świeca | Głowa | Serce | Baza |
|---|---|---|---|
| Słodka Warszawa | cytrusy, cukier | cynamon, goździk, słodkie mleko | wanilia, migdały, kakao, orzechy, gałka muszkatołowa |
| Mistyczny Kraków | drewno | kadzidło, cedr | żywica, drzewo sandałowe |
| Piernikowy Toruń | piernik, cytryna | cynamon, goździki | wanilia, ciasteczko |
| Słoneczny Sopot | migdały, pistacje | heliotrop, jaśmin | karmel, wanilia, sól morska, drzewo sandałowe |
| Towarzyski Wrocław | róża, cytryna, pieprz, imbir | nuta winna | drzewo, piżmo, bursztyn, paczula, cedr, fiołek |
| Grudniowa Warszawa | pomarańcza, świeże jabłko, owoce jagodowe | cynamon, goździk | wanilia, fasolka tonka |
| Świąteczny Wrocław | cynamon | pomarańcza, przyprawy korzenne | wanilia |
| Jarmarkowy Gdańsk | pomarańcza, goździki, zimowe jagody | cynamon, fiołek | cedr, jodła syberyjska, fasolka tonka, paczula |
Wszystkie mają wosk sojowy i bawełniane knoty. Świąteczny Wrocław to dobry przykład kompozycji z bardzo krótką listą: jedna nuta w głowie, dwie w sercu, jedna w bazie. Towarzyski Wrocław jest na przeciwnym biegunie, z sześcioma nutami w samej bazie.
Jak nauczyć się rozpoznawać nuty?
Zacznij od kontrastów, nie od podobieństw. Tak działa metoda Jeana Carlesa, którą do dziś szkoli się początkujących perfumiarzy: najpierw różnice między klasami zapachów, na przykład kwiatową a drzewną, potem różnice w obrębie jednej klasy.[10] W domu wystarczą paski papieru, notes i kilka zapachów, które już masz.
- Przygotuj paski. Na każdym zapisz nazwę zapachu, datę i godzinę, tak jak robił Poucher.[2] Nanieś po jednej kropli.
- Wąchaj w odstępach. Od razu, po kwadransie, po godzinie i następnego dnia. Zapisuj, co zniknęło, a co zostało: tak sam zobaczysz głowę, serce i bazę.
- Ogranicz liczbę próbek. Poucher brał najwyżej cztery dziennie, żeby nos się nie męczył.[2]
- Rób przerwy na świeżym powietrzu. Ziarna kawy nie są tu potrzebne: w badaniu Grosofsky'ego i współpracowników nie pomagały bardziej niż plaster cytryny czy zwykłe powietrze.[14]
- Porównuj tę samą nutę w różnych kompozycjach. Na przykład cynamon w głowie Świątecznego Wrocławia i w sercu Słodkiej Warszawy: sprawdź, czy w pierwszej czujesz go wyraźniej na początku.
Jeśli po godzinie przestajesz czuć własną świecę, to nie znaczy, że przestała pachnieć: nos przyzwyczaja się do zapachu.[15] Jak sobie z tym radzić w domu, opisaliśmy we wpisie zapachy do domu.
Najczęściej zadawane pytania
Akord to kilka nut, które w kompozycji stapiają się w jedno nowe wrażenie, podobnie jak kilka dźwięków w muzyce. Słowo pochodzi z tej samej muzycznej metafory co nuty. Przykład z historii perfum: rodzina szyprowa wzięła nazwę od perfum Chypre François Coty, zbudowanych na akordzie bergamotki, mchu dębowego i labdanum.
Nie zawsze. Nuta opisuje wrażenie, a nie zawartość butelki czy słoika. Część nut odpowiada konkretnym surowcom, na przykład paczula albo drzewo sandałowe, ale sól morska, ciasteczko czy piernik to skojarzenia budowane z wielu substancji. Lista nut w opisie pomaga wyobrazić sobie zapach, nie zastępuje składu.
Moim zdaniem serce i baza, bo czujesz je najdłużej. Głowa decyduje o pierwszym wrażeniu w sklepie, ale w perfumach na skórze mija najszybciej. Jeśli wybierasz perfumy, poczekaj, aż głowa ustąpi. Jeśli wybierasz świecę, zwróć uwagę na bazę: to ona zostaje w pokoju po zgaszeniu.
Woda toaletowa ma zwykle 5-15% związków zapachowych, woda perfumowana 15-20%. Ale nuty też bywają inne, bo wersje o różnym stężeniu to czasem osobne kompozycje. Woda toaletowa bywa wzbogacana o nuty głowy, by pachniała jaśniej. Różne receptury ma na przykład Chanel No. 5: perfumy, woda perfumowana i woda toaletowa mają różne receptury.
Gourmand to nuty jadalne, deserowe: wanilia, fasolka tonka, kumaryna i syntetyczne odpowiedniki zapachów jedzenia. W klasyfikacjach perfum to jedna z nowszych kategorii. W naszych świecach taki charakter mają Słodka Warszawa z wanilią i kakao w bazie oraz Piernikowy Toruń z wanilią i ciasteczkiem.
To adaptacja węchowa: normalne, czasowe zjawisko, w którym nos po dłuższym kontakcie z zapachem przestaje go zauważać. Ten sam efekt znasz z restauracji, której zapach po kilku minutach słabnie. Wystarczy wyjść na chwilę z pokoju i wrócić. Więcej o tym piszemy we wpisie o zapachach do domu.
Badanie tego nie potwierdza. Studenci wąchali kilka razy trzy zapachy, potem ziarna kawy, plaster cytryny albo zwykłe powietrze, a na koniec mieli wskazać zapach, którego wcześniej nie czuli. Kawa nie dała lepszych wyników niż cytryna czy powietrze. Lepiej zrobić przerwę i odetchnąć świeżym powietrzem.
Zwykle nie. Zgaszona świeca oddaje zapach słabiej i częściej czuć w niej lżejsze nuty. W trakcie palenia ciepło uwalnia więcej kompozycji i wyraźniej wychodzą nuty serca i bazy, a po zgaszeniu w pokoju zostają jeszcze przez chwilę głębsze nuty, na przykład wanilia albo piżmo.
Najbardziej znane są cztery: piżmo z gruczołu jelenia piżmowca, ambra szara wydalana przez kaszaloty, cywet z gruczołów cywet i kastoreum z gruczołów bobra. Piżmo zastąpiły dziś głównie syntetyczne piżma, czasem nazywane białym piżmem. Ambra szara to co innego niż bursztyn używany w biżuterii i nie pachnie tak samo.
Źródła
- Wikipedia (en): Note (perfumery). en.wikipedia.org/wiki/Note_(perfumery)
- Poucher, W. A. (1955). A classification of odours and its uses. Journal of the Society of Cosmetic Chemists, 6(2). library.scconline.org/v006n02/1
- Wikipedia (en): Perfume. en.wikipedia.org/wiki/Perfume
- Piesse, G. W. S. (1857). The Art of Perfumery, and Methods of Obtaining the Odors of Plants. Filadelfia: Lindsay and Blakiston. Projekt Gutenberg: www.gutenberg.org/ebooks/16378
- Molton Brown: Poznaj nuty zapachowe: głowy, serca i bazy. www.moltonbrown.pl/blogs/zapach/poznaj-nuty-zapachowe-glowy-serca-i-bazy
- Perfumeria Euforia: Nuty zapachowe - jak wybrać perfumy. www.perfumeria-euforia.pl/blog/nuty-zapachowe-perfum
- Wikipedia (en): Chanel No. 5. en.wikipedia.org/wiki/Chanel_No._5
- Chanel: The Founder (historia marki). www.chanel.com/us/about-chanel/the-founder/
- Mata, V. G., Gomes, P. B., Rodrigues, A. E. (2005). Engineering perfumes. AIChE Journal, 51(10), 2834-2852. doi.org/10.1002/aic.10530
- Wikipedia (en): Jean Carles. en.wikipedia.org/wiki/Jean_Carles
- Yankee Candle: Candle Fragrance Notes: Top, Middle & Base. www.yankeecandle.com/inspiration/candle-fragrance-notes-guide.html
- CandleScience: Candle Making Terms (słownik). candlescience.com/learning/candle-making-terms/
- Wikipedia (en): Fragrance wheel. en.wikipedia.org/wiki/Fragrance_wheel
- Grosofsky, A., Haupert, M. L., Versteeg, S. W. (2011). An exploratory investigation of coffee and lemon scents and odor identification. Perceptual and Motor Skills, 112(2), 536-538. doi.org/10.2466/24.PMS.112.2.536-538
- Wikipedia (en): Olfactory fatigue. en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_fatigue
Ostatnia aktualizacja
Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Mateusz Lis
Współzałożyciel UrbanNote
Współzałożyciel UrbanNote, odpowiada za produkcję i skład: receptury wosków, dobór olejków eterycznych i kontrolę jakości. Pisze o nauce stojącej za zapachem - od składu chemicznego po fizykę spalania.
Wszystkie artykuły

