Przejdź do treści

Co to są nuty zapachowe? Głowa, serce i baza

Zapalona świeca sojowa Piernikowy Toruń 190 g w bursztynowym słoiku z kremową etykietą, na jasnym tle
Płatki róży, pąki jaśminu, laski cynamonu i strąki kardamonu obok małej buteleczki olejku na ciemnym drewnianym stole
Zapalona świeca sojowa Słoneczny Sopot 350 g z dwoma knotami w bursztynowym słoiku
3

przygotował Mateusz Lis··14 min czytania

Każda nasza świeca ma nuty rozpisane na trzy warstwy. Słodka Warszawa zaczyna się od cytrusów i cukru, jej sercem są cynamon, goździk i słodkie mleko, a bazę tworzą wanilia, migdały, kakao, orzechy i gałka muszkatołowa. Pozostałe kompozycje są w sklepie.

Niżej wyjaśniam, czym nuta różni się od składnika, ile trwa każda warstwa według trzech źródeł i skali Pouchera z 1955 roku (zgadzają się tylko co do kolejności), dlaczego ta sama przyprawa trafia raz do głowy, a raz do serca, i jak czytać listę nut w opisie perfum albo świecy.

Co to są nuty zapachowe?

Nuty zapachowe to nazwy wrażeń, z których składa się zapach, pogrupowane według tego, kiedy je czujesz. Nuty głowy pojawiają się zaraz po nałożeniu perfum, nuty serca chwilę później, nuty bazy na końcu. O kolejności decyduje lotność, czyli tempo, w jakim poszczególne substancje parują.[1]

Nuta nie jest listą składników. Pojęcia używa się głównie w marketingu perfum, a perfumiarze sięgają po nie, gdy tłumaczą laikom, jak coś pachnie.[1] Dlatego w opisach spotkasz nuty, których nie da się kupić w butelce: sól morską, ciasteczko, piernik. To skrót myślowy dla wrażenia. Gdy kilka nut stapia się w jedno nowe wrażenie, mówi się o akordzie, czyli znów o pojęciu z muzyki.

Czym różnią się nuty głowy, serca i bazy?

Różnią się tempem parowania i rolą w kompozycji. Nuty głowy to małe, lekkie cząsteczki: parują szybko i tworzą pierwsze wrażenie. Nuty serca wyłaniają się, zanim głowa zniknie, i niosą główny temat. Nuty bazy to duże, ciężkie cząsteczki, które parują powoli, dodają głębi i przytrzymują lżejsze warstwy.[1]

WarstwaRolaPrzykłady surowców u Pouchera (1955)[2]W naszych świecach
Głowapierwsze wrażenie, szybko mijabergamotka, limonka, kolendra, mięta pieprzowacytrusy i cukier (Słodka Warszawa), migdały i pistacje (Słoneczny Sopot), róża, cytryna, pieprz i imbir (Towarzyski Wrocław)
Sercegłówny temat zapachuheliotropina, eugenol, werbena, szałwia muszkatołowa, absolut różanykadzidło i cedr (Mistyczny Kraków), heliotrop i jaśmin (Słoneczny Sopot), cynamon i goździki (Piernikowy Toruń)
Bazagłębia, trwałość, utrwalaniewanilina, kumaryna, paczula, drzewo sandałowe, piżma syntetyczne, mech dębowyżywica i drzewo sandałowe (Mistyczny Kraków), wanilia i fasolka tonka (Grudniowa Warszawa), cedr, jodła syberyjska, fasolka tonka i paczula (Jarmarkowy Gdańsk)

Nuty głowy

Najlotniejsza warstwa, opisywana zwykle jako świeża, wyrazista albo ostra. Typowe nuty głowy to cytrusy i imbir.[1] Właśnie je czujesz w perfumerii przy pierwszym psiknięciu, dlatego mają duże znaczenie przy sprzedaży perfum.[3] W naszych kompozycjach cytrus otwiera pięć z ośmiu zapachów, ale nie zawsze stoi sam: w Piernikowym Toruniu idzie w parze z nutą piernika, w Towarzyskim Wrocławiu z różą, pieprzem i imbirem.

Nuta serca

Serce to temat kompozycji. Składniki serca maskują też początkowo nieprzyjemne wrażenie części nut bazy, które z czasem łagodnieją.[1] Typowe nuty serca to kwiaty, na przykład róża[1] i jaśmin.[3] Moim zdaniem, gdy ktoś mówi, że zapach jest różany albo korzenny, zwykle opisuje właśnie serce. Korzenne serce ma u nas pięć świec: cynamon stoi w sercu Słodkiej Warszawy, Piernikowego Torunia, Grudniowej Warszawy i Jarmarkowego Gdańska, a Świąteczny Wrocław ma tam przyprawy korzenne.

Płatki róży, pąki jaśminu, laski cynamonu i strąki kardamonu obok małej buteleczki olejku na ciemnym drewnianym stole
Surowce kojarzone z sercem kompozycji: kwiaty i przyprawy

Nuty bazy

Bazę czuć zwykle dopiero około 30 minut po nałożeniu perfum, a niektóre jej nuty, zwłaszcza zwierzęce i piżmowe, bywają wyczuwalne po ponad dobie.[1] Składniki bazy często działają jak utrwalacze: przytrzymują lżejsze nuty i wzmacniają je. Rolę tę pełni wiele żywic, nut drzewnych i baz ambrowych.[3]

Piesse opisał ten mechanizm już w 1857 roku. W jednej z receptur dodawał wanilię tylko po to, by zapach dłużej trzymał się chusteczki. Pisał, że to samo zrobiłoby piżmo albo ambra, ale wanilia nie zmienia charakteru zapachu, gdy ten blednie.[4] W pięciu naszych świecach wanilia jest w bazie; więcej o niej we wpisie jak pachnie wanilia.

Ile trwają nuty głowy, serca i bazy?

Nie ma jednej odpowiedzi. Zestawione niżej źródła podają dla głowy od kilkunastu minut do godziny, dla serca od 20 minut do 6 godzin, dla bazy od kilku godzin do ponad doby. Zgadzają się tylko co do kolejności. Wynik zależy od tego, kto mierzy, na czym i w jakich warunkach.

ŹródłoGłowaSerceBaza
Molton Brown, poradnik marki[5]30 minut - 1 godzina2-6 godzin4-24 godziny
Perfumeria Euforia, poradnik[6]od kilkunastu do kilkudziesięciu minutod ok. 10 minut, ustępuje po ok. 2 godzinach; w niektórych perfumach do 4 godzindo kilkunastu godzin na skórze, kilka dni na ubraniu
Wikipedia, hasło o nutach[1]szybko paruje, bez liczbyznika od 20 minut do godziny po nałożeniuzwykle od ok. 30 minut; niektóre nuty ponad 24 godziny
W. A. Poucher (1955), paski papieru w 16°C[2]współczynnik 1-1415-6061-100

Najciekawszy jest wiersz Pouchera. Brytyjski perfumiarz nie mierzył minut, tylko to, jak długo pasek papieru zachowuje charakterystyczny zapach surowca. Co traciło go w ciągu doby, dostawało współczynnik 1. Resztę ułożył na skali do 100, a najtrwalszym surowcom, takim jak paczula i mech dębowy, nadał umowne maksimum.[2] Na skórze i w powietrzu pokoju warunki są inne, więc żadnej z tych liczb nie warto traktować jak zegara.

Moja rada przy testowaniu perfum: oceniaj je po kwadransie, po godzinie i po kilku godzinach. Euforia zwraca uwagę, że w drogerii czujesz głównie głowę, a pełny zapach dopiero po pewnym czasie na skórze.[6]

W świecy te liczby nie obowiązują wcale: warstwy czujesz równocześnie, więc tabela mówi raczej, które nuty zostaną w pokoju po zgaszeniu (baza), a które zgasną pierwsze (głowa).

Dlaczego jedne nuty znikają szybciej niż inne?

Decyduje lotność, czyli łatwość, z jaką substancja przechodzi z cieczy do powietrza. Małe, lekkie cząsteczki parują szybko i trafiają do głowy, duże i ciężkie wolno, więc lądują w bazie.[1] Sama masa cząsteczki nie wystarcza jednak, by ułożyć surowce w kolejności, co Poucher sprawdził w praktyce.

Najpierw spisał masy cząsteczkowe, potem temperatury wrzenia przy zwykłym ciśnieniu. Żadna z tych tabel nie dała mu użytecznej kolejności. Bliżej celu były temperatury wrzenia przy bardzo niskim ciśnieniu, które lepiej oddają parowanie w temperaturze pokojowej, ale olejki eteryczne to mieszaniny i do tej metody się nie nadawały. Został więc nos: przez cztery lata wąchał paski zanurzone w surowcach na głębokość cala, najwyżej cztery próbki dziennie, żeby uniknąć zmęczenia węchu.[2]

Ilość może przesunąć nutę do innej warstwy

Poucher zauważył też, że surowiec użyty w przewadze potrafi na jakiś czas „awansować” do wyższej grupy. Przykładem były aldehydy alifatyczne C10, C11 i C12: w jego tabeli to baza, ale w dużym stężeniu w kwiatowym bukiecie mogą zachowywać się jak serce, a nawet głowa.[2] Aldehydy w dużej dawce kojarzą się dziś głównie z Chanel No. 5, wprowadzonym w 1921 roku.[7][8] Ernest Beaux użył ich w ilości, jakiej wcześniej nie stosowano; według przekazów zaczęło się od pomyłki asystenta w rozcieńczeniu.[7]

To samo widać w naszych opisach. Cynamon jest w sercu czterech świec, ale w Świątecznym Wrocławiu stoi w głowie. Pomarańcza otwiera Grudniową Warszawę i Jarmarkowy Gdańsk, a w Świątecznym Wrocławiu należy do serca. O warstwie decyduje kompozycja, nie sam surowiec.

Inżynierowie chemiczni opisują to dziś modelami. Mata, Gomes i Rodrigues symulowali parowanie mieszaniny limonenu, geraniolu i waniliny, nawiązując do budowy piramidy zapachowej, i uwzględnili, jak oddziaływania między cząsteczkami w cieczy zmieniają skład zapachu nad nią.[9]

Skąd się wzięła nazwa „nuty zapachowe”?

Z muzyki. W 1857 roku Septimus Piesse pisał, że zapachy, podobnie jak dźwięki, działają na nerw węchowy w określonych stopniach i że istnieje oktawa zapachów jak oktawa w muzyce. Cytryna, cytron, skórka pomarańczy i werbena tworzyły u niego wyższą oktawę, a paczula, drzewo sandałowe i wetyweria przechodziły w siebie nawzajem.[4]

Poucher odczytał to później jako zalążek trzech warstw: cytrusy w głowie, migdał, heliotrop i wanilia w sercu, paczula, drzewo sandałowe i wetyweria w bazie.[2] Pojęcie piramidy pojawiło się jeszcze w XIX wieku, a do jego popularności przyczynił się François Coty, twórca perfum Chypre.[1]

Kolejny krok zrobił Jean Carles, założyciel szkoły perfumiarzy firmy Roure w Grasse i od 1946 roku jej pierwszy dyrektor. Badał lotność surowców i budował kompozycję od dołu: najpierw bazę, potem serce, na końcu najlotniejszą głowę.[10]

Jak czytać nuty zapachowe w opisie?

Czytaj od dołu. Baza mówi, co zostanie najdłużej i czy całość będzie słodka, drzewna czy piżmowa. Serce mówi, o czym jest kompozycja. Głowa pokazuje pierwsze wrażenie, które szybko minie. Potem oddziel nuty-surowce od nut-wrażeń i sprawdź, do jakiej rodziny należy zapach. Tak czytam każdy opis, także nasz.

Przykład krok po kroku na Słonecznym Sopocie:

  1. Baza: karmel, wanilia, sól morska, drzewo sandałowe. Słodkie, ciepłe dno z drewnem i słonym akcentem. Tak zapach zapamiętasz.
  2. Serce: heliotrop, jaśmin. Temat kwiatowy, miękki. Więcej o jednym z nich we wpisie jak pachnie jaśmin.
  3. Głowa: migdały, pistacje. Orzechowy początek, który najszybciej ustępuje sercu.
  4. Nuty-wrażenia. Sól morska opisuje skojarzenie, tak samo jak ciasteczko w Piernikowym Toruniu czy piernik w jego głowie.
  5. Rodzina. Kwiatowe serce na słodkiej bazie z solą morską. W przewodniku zapachowym Sopot stoi przy rodzinie kwiatowej i mineralnej.
  6. Porównanie. Jeśli lubisz jakiś zapach, poszukaj jego nut w bazie innych kompozycji. Wspólna baza to moim zdaniem lepszy trop niż wspólna głowa, bo głowę czujesz najkrócej.

Czym różnią się nuty w świecy i w perfumach?

W perfumach na skórze warstwy wychodzą po kolei i zapach zmienia się przez godziny. W zapalonej świecy nuty nakładają się na siebie, zamiast pojawiać się jedna po drugiej. Yankee Candle opisuje więc zapach świecy w trzech momentach: przed zapaleniem, w trakcie palenia i po zgaszeniu.[11]

KryteriumPerfumy na skórzeŚwieca zapachowa
Kolejność nutgłowa, potem serce, na końcu baza[3]warstwy wyczuwalne jednocześnie, część mocniej niż inne[11]
Pierwsze wrażeniezaraz po nałożeniusiła zapachu niezapalonej świecy, czyli cold throw; ocenia się ją przed pierwszym paleniem[12]
Główne wrażeniesercesiła zapachu w trakcie palenia, czyli hot throw; testuje się ją po co najmniej 2, ale nie więcej niż 4 godzinach palenia[12]
Co zostajebaza na skórze i ubraniupo zgaszeniu mogą jeszcze przez chwilę wybrzmiewać głębsze nuty, np. wanilia czy piżmo[11]
Co zmienia zapachstężenie (woda toaletowa, woda perfumowana), skórailość kompozycji zapachowej w wosku, liczona jako procent jego masy[12]

Dlatego w opisie świecy traktuję piramidę jak mapę proporcji, a nie zegar. Świeca nie przejdzie po kwadransie z cytrusów w wanilię. Głowa daje jej jasność, serce temat, baza ciepło i ślad w pokoju. Oceniaj ją dwa razy: zamkniętą i po dłuższym paleniu. Jak palić świecę sojową, żeby oddała pełny zapach, opisaliśmy we wpisie jak palić świecę sojową.

Zapalona świeca sojowa Słoneczny Sopot 350 g z dwoma knotami w bursztynowym słoiku
Słoneczny Sopot 350 g w trakcie palenia: dwa bawełniane knoty

Jakie są rodziny zapachowe?

Rodzina zapachowa grupuje kompozycje według dominujących nut i akordów, czyli tego, co w zapachu czuć najwyraźniej. Koło zapachów Michaela Edwardsa dzieli zapachy na cztery główne rodziny: drzewną, kwiatową, ambrową (dawniej orientalną) i świeżą, każdą z podrodzinami; w części wersji osobno stoi aromatyczna rodzina fougère.[13][3]

Pierwszy diagram tego typu opublikował austriacki perfumiarz Paul Jellinek w 1949 roku.[13] Starsza klasyfikacja zna też rodziny szyprową, paprociową i skórzaną.[3]

Osiem rodzin przydatnych przy wyborze świecy, z typowymi nutami i doborem do pomieszczeń, opisujemy w przewodniku koło zapachów i rodziny zapachowe.

Jakie nuty mają nasze świece?

Osiem naszych kompozycji ma nuty rozpisane na głowę, serce i bazę. Wanilia jest w bazie pięciu z nich, cynamon w sercu czterech, a cytrus w głowie pięciu. Mistyczny Kraków zaczyna od drewna, Słoneczny Sopot od migdałów i pistacji. Przy wybranych nutach linkuję wpisy o tym, jak pachnie dany surowiec.

ŚwiecaGłowaSerceBaza
Słodka Warszawacytrusy, cukiercynamon, goździk, słodkie mlekowanilia, migdały, kakao, orzechy, gałka muszkatołowa
Mistyczny Krakówdrewnokadzidło, cedrżywica, drzewo sandałowe
Piernikowy Toruńpiernik, cytrynacynamon, goździkiwanilia, ciasteczko
Słoneczny Sopotmigdały, pistacjeheliotrop, jaśminkarmel, wanilia, sól morska, drzewo sandałowe
Towarzyski Wrocławróża, cytryna, pieprz, imbirnuta winnadrzewo, piżmo, bursztyn, paczula, cedr, fiołek
Grudniowa Warszawapomarańcza, świeże jabłko, owoce jagodowecynamon, goździkwanilia, fasolka tonka
Świąteczny Wrocławcynamonpomarańcza, przyprawy korzennewanilia
Jarmarkowy Gdańskpomarańcza, goździki, zimowe jagodycynamon, fiołekcedr, jodła syberyjska, fasolka tonka, paczula

Wszystkie mają wosk sojowy i bawełniane knoty. Świąteczny Wrocław to dobry przykład kompozycji z bardzo krótką listą: jedna nuta w głowie, dwie w sercu, jedna w bazie. Towarzyski Wrocław jest na przeciwnym biegunie, z sześcioma nutami w samej bazie.

Jak nauczyć się rozpoznawać nuty?

Zacznij od kontrastów, nie od podobieństw. Tak działa metoda Jeana Carlesa, którą do dziś szkoli się początkujących perfumiarzy: najpierw różnice między klasami zapachów, na przykład kwiatową a drzewną, potem różnice w obrębie jednej klasy.[10] W domu wystarczą paski papieru, notes i kilka zapachów, które już masz.

  1. Przygotuj paski. Na każdym zapisz nazwę zapachu, datę i godzinę, tak jak robił Poucher.[2] Nanieś po jednej kropli.
  2. Wąchaj w odstępach. Od razu, po kwadransie, po godzinie i następnego dnia. Zapisuj, co zniknęło, a co zostało: tak sam zobaczysz głowę, serce i bazę.
  3. Ogranicz liczbę próbek. Poucher brał najwyżej cztery dziennie, żeby nos się nie męczył.[2]
  4. Rób przerwy na świeżym powietrzu. Ziarna kawy nie są tu potrzebne: w badaniu Grosofsky'ego i współpracowników nie pomagały bardziej niż plaster cytryny czy zwykłe powietrze.[14]
  5. Porównuj tę samą nutę w różnych kompozycjach. Na przykład cynamon w głowie Świątecznego Wrocławia i w sercu Słodkiej Warszawy: sprawdź, czy w pierwszej czujesz go wyraźniej na początku.

Jeśli po godzinie przestajesz czuć własną świecę, to nie znaczy, że przestała pachnieć: nos przyzwyczaja się do zapachu.[15] Jak sobie z tym radzić w domu, opisaliśmy we wpisie zapachy do domu.

Najczęściej zadawane pytania

Akord to kilka nut, które w kompozycji stapiają się w jedno nowe wrażenie, podobnie jak kilka dźwięków w muzyce. Słowo pochodzi z tej samej muzycznej metafory co nuty. Przykład z historii perfum: rodzina szyprowa wzięła nazwę od perfum Chypre François Coty, zbudowanych na akordzie bergamotki, mchu dębowego i labdanum.

Nie zawsze. Nuta opisuje wrażenie, a nie zawartość butelki czy słoika. Część nut odpowiada konkretnym surowcom, na przykład paczula albo drzewo sandałowe, ale sól morska, ciasteczko czy piernik to skojarzenia budowane z wielu substancji. Lista nut w opisie pomaga wyobrazić sobie zapach, nie zastępuje składu.

Moim zdaniem serce i baza, bo czujesz je najdłużej. Głowa decyduje o pierwszym wrażeniu w sklepie, ale w perfumach na skórze mija najszybciej. Jeśli wybierasz perfumy, poczekaj, aż głowa ustąpi. Jeśli wybierasz świecę, zwróć uwagę na bazę: to ona zostaje w pokoju po zgaszeniu.

Woda toaletowa ma zwykle 5-15% związków zapachowych, woda perfumowana 15-20%. Ale nuty też bywają inne, bo wersje o różnym stężeniu to czasem osobne kompozycje. Woda toaletowa bywa wzbogacana o nuty głowy, by pachniała jaśniej. Różne receptury ma na przykład Chanel No. 5: perfumy, woda perfumowana i woda toaletowa mają różne receptury.

Gourmand to nuty jadalne, deserowe: wanilia, fasolka tonka, kumaryna i syntetyczne odpowiedniki zapachów jedzenia. W klasyfikacjach perfum to jedna z nowszych kategorii. W naszych świecach taki charakter mają Słodka Warszawa z wanilią i kakao w bazie oraz Piernikowy Toruń z wanilią i ciasteczkiem.

To adaptacja węchowa: normalne, czasowe zjawisko, w którym nos po dłuższym kontakcie z zapachem przestaje go zauważać. Ten sam efekt znasz z restauracji, której zapach po kilku minutach słabnie. Wystarczy wyjść na chwilę z pokoju i wrócić. Więcej o tym piszemy we wpisie o zapachach do domu.

Badanie tego nie potwierdza. Studenci wąchali kilka razy trzy zapachy, potem ziarna kawy, plaster cytryny albo zwykłe powietrze, a na koniec mieli wskazać zapach, którego wcześniej nie czuli. Kawa nie dała lepszych wyników niż cytryna czy powietrze. Lepiej zrobić przerwę i odetchnąć świeżym powietrzem.

Zwykle nie. Zgaszona świeca oddaje zapach słabiej i częściej czuć w niej lżejsze nuty. W trakcie palenia ciepło uwalnia więcej kompozycji i wyraźniej wychodzą nuty serca i bazy, a po zgaszeniu w pokoju zostają jeszcze przez chwilę głębsze nuty, na przykład wanilia albo piżmo.

Najbardziej znane są cztery: piżmo z gruczołu jelenia piżmowca, ambra szara wydalana przez kaszaloty, cywet z gruczołów cywet i kastoreum z gruczołów bobra. Piżmo zastąpiły dziś głównie syntetyczne piżma, czasem nazywane białym piżmem. Ambra szara to co innego niż bursztyn używany w biżuterii i nie pachnie tak samo.

Źródła

  1. Wikipedia (en): Note (perfumery). en.wikipedia.org/wiki/Note_(perfumery)
  2. Poucher, W. A. (1955). A classification of odours and its uses. Journal of the Society of Cosmetic Chemists, 6(2). library.scconline.org/v006n02/1
  3. Wikipedia (en): Perfume. en.wikipedia.org/wiki/Perfume
  4. Piesse, G. W. S. (1857). The Art of Perfumery, and Methods of Obtaining the Odors of Plants. Filadelfia: Lindsay and Blakiston. Projekt Gutenberg: www.gutenberg.org/ebooks/16378
  5. Molton Brown: Poznaj nuty zapachowe: głowy, serca i bazy. www.moltonbrown.pl/blogs/zapach/poznaj-nuty-zapachowe-glowy-serca-i-bazy
  6. Perfumeria Euforia: Nuty zapachowe - jak wybrać perfumy. www.perfumeria-euforia.pl/blog/nuty-zapachowe-perfum
  7. Wikipedia (en): Chanel No. 5. en.wikipedia.org/wiki/Chanel_No._5
  8. Chanel: The Founder (historia marki). www.chanel.com/us/about-chanel/the-founder/
  9. Mata, V. G., Gomes, P. B., Rodrigues, A. E. (2005). Engineering perfumes. AIChE Journal, 51(10), 2834-2852. doi.org/10.1002/aic.10530
  10. Wikipedia (en): Jean Carles. en.wikipedia.org/wiki/Jean_Carles
  11. Yankee Candle: Candle Fragrance Notes: Top, Middle & Base. www.yankeecandle.com/inspiration/candle-fragrance-notes-guide.html
  12. CandleScience: Candle Making Terms (słownik). candlescience.com/learning/candle-making-terms/
  13. Wikipedia (en): Fragrance wheel. en.wikipedia.org/wiki/Fragrance_wheel
  14. Grosofsky, A., Haupert, M. L., Versteeg, S. W. (2011). An exploratory investigation of coffee and lemon scents and odor identification. Perceptual and Motor Skills, 112(2), 536-538. doi.org/10.2466/24.PMS.112.2.536-538
  15. Wikipedia (en): Olfactory fatigue. en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_fatigue

Ostatnia aktualizacja

Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Mateusz Lis

Mateusz Lis

Współzałożyciel UrbanNote

Współzałożyciel UrbanNote, odpowiada za produkcję i skład: receptury wosków, dobór olejków eterycznych i kontrolę jakości. Pisze o nauce stojącej za zapachem - od składu chemicznego po fizykę spalania.

Wszystkie artykuły