Przejdź do treści

Jak pachnie bursztyn? Zapach bursztynu i akord amber

Przejrzysta, miodowa bryłka bursztynu z małym owadem w środku, trzymana w palcach pod światło
Kilka przejrzystych, miodowożółtych bryłek bursztynu z drobnymi pęcherzykami powietrza na ciemnym piasku nad morzem
Świeca sojowa Towarzyski Wrocław w słoiku z bursztynowego szkła z czarnym matowym wieczkiem i kremową etykietą z rysunkiem miasta
Pachnidło Towarzyski Wrocław w białej matowej butelce z czarnym paskiem etykiety i pięcioma czarnymi patyczkami
5

przygotowała Marta Lis··13 min czytania

Jak pachnie bursztyn, zależy od tego, co z nim zrobisz: kamień z plaży, ogrzany w dłoni, szlifowany i podpalony to cztery różne zapachy, a żaden z nich nie jest tym, co flakony i świece nazywają „amber”. Niżej zestawiam te stany w jednej tabeli, pokazuję, jak sprawdzić bursztyn nosem, i rozkładam akord na składniki. Bursztyn jako nutę bazy ma nasza świeca Towarzyski Wrocław; nuty pozostałych kompozycji są w przewodniku zapachowym.

Jak pachnie bursztyn?

Słabo i żywicznie. Zimny kamień prawie nie pachnie, bo skamieniała żywica oddaje bardzo mało zapachu.[1] Potarty albo ogrzany w dłoni wydziela delikatną woń żywicy i sosny.[2][3] Wyraźnie pachnie dopiero w ogniu: pali się jasnym płomieniem i dymi jak sosnowe drewno.[3][4]

Już Pliniusz Starszy w I wieku pisał, że bursztyn „przy pocieraniu wydziela zapach podobny do sosny, a zapalony płonie z zapachem i wyglądem smolnego łuczywa” (cytuję za angielskim przekładem). Uznał to za dowód, że bursztyn jest sokiem drzewa sosnowego.[4] Dzisiejsze źródła opisują zapach bursztynu w różnych postaciach tak:

BursztynCo czuć
Zimny, prosto z plażyPrawie nic.[1]
Potarty albo ogrzany w dłoniDelikatna, przyjemna, żywiczno-sosnowa woń.[2][3]
Szlifowany w pracowni jubilerskiejZapach unosi się w całym zakładzie; gdański perfumiarz Alan Balewski nazywa go „niesamowicie pięknym”.[5]
PodpalonyJasny płomień i dym kojarzony z sosną albo kadzidłem.[3][1] Dym jest też drażniący, głównie przez kwas bursztynowy.[1]
Olej z suchej destylacjiSurowy: ciemny i ostry. Po rozdzieleniu na frakcje: lekka, sucha skóra albo, w innej frakcji, „rozgrzany diesel”.[6][7] Olej potraktowany kwasem azotowym pachnie Luce Turinowi jak dobry armaniak.[6]
„Amber” w perfumach i świecachCiepło, słodycz i żywica. To akord z innych surowców, nie zapach kamienia.[8]
Przejrzysta, miodowa bryłka bursztynu z małym owadem w środku, trzymana w palcach pod światło
Owad w bursztynie przetrwał miliony lat. Lotne składniki żywicy w tym czasie uleciały.

Moim zdaniem najlepiej zapamiętać ten zapach jako ciepłe drewno sosny, a nie jako słodycz. Słodkie, waniliowe skojarzenie przyszło do bursztynu z perfumerii, o czym niżej.

Dlaczego bursztyn prawie nie pachnie?

Bo stracił to, co w żywicy paruje. Ciepło i nacisk osadów najpierw zamieniły świeżą żywicę w kopal, a potem wypędziły z niej lotne terpeny i utwardziły resztę w bursztyn.[1] Został twardy, mało lotny materiał, z którego zapach trzeba wydobyć tarciem, ciepłem albo ogniem.

Bursztyn bałtycki powstał w eocenie. Jego wiek trudno ustalić, bo znaczna część złóż została przeniesiona przez lodowce i morze; autorzy podają od 35 do 47 mln lat.[9] Polska Wikipedia pisze, że lasy, z których pochodzi, rosły wokół dawnego morza około 49 mln lat temu.[3] Tradycyjnie wskazuje się sosnę Pinus succinifera, ale nowsze badania biorą pod uwagę także modrzewnika albo drzewa z rodziny sośnicowatych, więc gatunek pozostaje niepewny.[3]

Chemicznie bursztyn bałtycki wyróżnia kwas bursztynowy: 3-8%, stąd nazwa sukcynit.[9][1][10] Ciepło zmienia bursztyn etapami: mięknie około 150 °C,[3] a powyżej 200 °C zaczyna się rozkładać na olej bursztynowy i czarną pozostałość.[1] Temperaturę topnienia źródła podają w przedziale 250-350 °C, Balewski z własnej pracy „powyżej 300 °C”.[1][10][3][7]

Wniosek praktyczny: w temperaturze pokoju bursztyn prawie nie ma czym pachnieć. Żeby zapachniał mocno, musi zacząć się rozkładać, a wtedy pachnie już dymem, nie żywicą.

Jak rozpoznać bursztyn po zapachu?

Potrzyj bryłkę mocno w dłoniach i powąchaj: prawdziwy bursztyn oddaje słabą, żywiczno-sosnową woń, a plastik i szkło nie pachną żywicą. Zapach nie odróżni jednak bursztynu od kopalu, młodszej żywicy, która pachnie podobnie. Dlatego test nosa łącz z innymi: woda z solą odsieje szkło i większość plastików, a lampa UV i nacięcie odróżnią kopal.[2]

Kilka przejrzystych, miodowożółtych bryłek bursztynu z drobnymi pęcherzykami powietrza na ciemnym piasku nad morzem
Bryłki z plaży sprawdzaj w kolejności od testów, które niczego nie niszczą.
  1. Zapach. Pocieraj mocno w dłoniach. Żywiczna, sosnowa nuta to dobry znak, a jej brak sugeruje plastik, żywicę syntetyczną albo szkło.[2]
  2. Dotyk. Bursztyn jest ciepły w dłoni, szkło pozostaje chłodne.[2]
  3. Woda z solą. Rozpuść 7-8 łyżek soli w szklance wody: bursztyn wypływa, szkło i większość imitacji toną. Lekkie plastiki też potrafią pływać.[2] W zwykłej wodzie bursztyn tonie, bo jest od niej odrobinę cięższy.[1]
  4. Elektryzowanie. Po około 20 sekundach pocierania o wełnę przyciąga skrawki papieru.[2] Od greckiej nazwy bursztynu, elektron, pochodzi słowo elektryczność.[1]
  5. Światło UV. Bursztyn świeci niebiesko albo mlecznie, kopal w ultrafiolecie blednie.[2]
  6. Kopal osobno. Przy nacięciu kopal ciągnie się w nitki, a bursztyn kruszy.[2] Gemmolodzy opisują też, że powierzchnia kopalu robi się lepka po kropli acetonu.[11]

Rozgrzanej igły i zapalniczki nie polecam: dym pachnie charakterystycznie, ale igła i płomień niszczą powierzchnię okazu.[2] Żaden pojedynczy test nie daje pewności, dlatego łącz kilka prób.[2] Przy droższym zakupie poprosiłabym sprzedawcę o certyfikat. W laboratorium bursztyn bałtycki odróżnia się od innych żywic kopalnych badaniem w podczerwieni, po charakterystycznym paśmie karbonylowym.[1]

Co to jest amber w perfumach?

Akord, czyli połączenie kilku surowców, które razem dają ciepły, słodki i żywiczny efekt kojarzony ze złotym kolorem bursztynu. Podstawą jest labdanum, benzoes i wanilia; bywa też tonka albo balsam peruwiański.[8][5] Samego kamienia w nim nie ma, bo skamieniała żywica daje za mało zapachu.[1]

Akord narodził się pod koniec XIX wieku, kiedy chemicy nauczyli się syntetyzować wanilinę. Perfumiarze łączyli ją z labdanum i słodkimi żywicami, a półprzezroczyste, złote ciepło tego połączenia skojarzyło im się z bursztynem.[8][5] Balewski wymienia wśród klasyków z nutą bursztynu Jicky Guerlaina i Angel Muglera.[5] Angielska Wikipedia opisuje ten zapach jako ciepły, piżmowy, pełny, miodowy i lekko ziemisty.[1] Luca Turin przypomina, że w świecie arabskim i poza nim „amber” to zwykle krucha masa: labdanum i wanilina, często ze styraksem i benzoesem, związane bezwonnym proszkiem, acetanilidem, żeby dało się ją nosić przy sobie bez lepienia.[6]

Składnik akorduSkąd pochodziCo wnosi
Labdanum (ladanum)Lepka żywica czystków: Cistus ladanifer z zachodniej części basenu Morza Śródziemnego i Cistus creticus ze wschodniej.[12]Rdzeń akordu. Opisy: bursztynowy, słodki, drzewny, pudrowy, owocowy, zwierzęcy, skórzany, przypominający ambrę szarą i suche piżmo.[12]
BenzoesŻywica drzew z rodzaju Styrax; odmiana syjamska ze Styrax tonkinensis, sumatrzańska m.in. ze Styrax benzoin.[13]Słodycz zbliżona do wanilii, nuta balsamiczna i pudrowa; utrwala lotniejsze składniki.[13]
Wanilia, wanilinaStrąki wanilii albo wanilina z syntezy.[8]Słodycz; akord powstał właśnie dzięki syntezie waniliny.[8][5]
Tonka, balsam peruwiańskiDodatki, po które perfumiarze sięgają tylko czasem.[8]Słodki, żywiczny charakter.[8]
Goździki, kopal, żywica damaraRzadsze dodatki wymieniane obok surowców syntetycznych.[1]Goździki wzmacniają aromat, kopal i damara dokładają żywicy.[1]
Syntetyki drzewno-bursztynoweNp. Trisamber i Z11; stopniowo wypierają naturalne żywice.[5]Gładkie, balsamiczno-drzewne ciepło i trwałość.[5]

Labdanum ma najciekawszą historię. W starożytności zbierano je, wyczesując brody i sierść kóz, które pasły się w zaroślach czystka; w XIX wieku Kreteńczycy omiatali krzewy grabiami z dwoma rzędami rzemieni zamiast zębów.[12] Polska Wikipedia przypomina, że jest szczególnie cenione, bo pachnie podobnie do ambry.[14] Więcej o słodkich składnikach akordu piszę we wpisach o zapachu wanilii i tonce.

Po zapachu można zgadnąć, który składnik prowadzi. Gdy dominuje wanilia z benzoesem, „amber” jest słodki i miękki. Przewaga labdanum daje ciemniejszy, skórzany ton. Syntetyki drzewno-bursztynowe dają gładkie, drzewne ciepło. Zapachu kamienia z plaży nie odtwarza żaden z tych wariantów.

Co znaczy „bursztyn” albo „amber” na etykiecie?

Amber po polsku to bursztyn, a w nutach perfum i świec prawie zawsze akord bursztynowy.[15] Ambra szara, po angielsku ambergris, to wydzielina kaszalota i zupełnie inny zapach.[8] Polska nazwa ma związek z zapachem: „bursztyn” wywodzi się od niemieckiego Bernstein, czyli „kamień, który się pali”.[10]

Inne nazwy to jantar, z litewskiego, i sukcynit, od łacińskiego succinum, utworzonego od succus, czyli soku, żywicy drzewnej.[10] Według polskiej Wikipedii także arabska nazwa anbar mogła przejść na bursztyn przez zapach: potarty kojarzył się z wonią ambry.[10] Skąd wspólna nazwa ambry i bursztynu i czym jest sama ambra szara, opisuję w tekście ambra: co to jest i jak pachnie.

Na flakonie albo etykiecieCo to zwykle znaczy
bursztyn, amber, ambreAkord z labdanum, benzoesu i wanilii albo jego syntetyczna wersja.[8][5]
„bałtycki bursztyn” w nazwie zapachuInspiracja, nie składnik, chyba że producent podaje surowiec z bursztynu.[15]
„olejek bursztynowy” albo „amber” w sklepie z półproduktamiNajczęściej kompozycja zapachowa, nie destylat z kamienia.[5]
olej z suchej destylacji bursztynu, absolut albo ekstrakt bursztynu w nutach perfumSurowiec z prawdziwego bursztynu; na rynku to rzadkość.[15][5]
ambra szara, ambergrisAmbra z kaszalota, inny surowiec niż bursztyn.[8]
bursztyn w piramidzie świecyNazwa nuty, czyli wrażenia zapachowego, a nie surowiec z plaży.

Czy są perfumy z prawdziwego bursztynu?

Są, ale to rzadkość, bo surowców z bursztynu prawie nie ma na rynku.[5] Gdański perfumiarz Alan Balewski opracował składniki zapachowe z bursztynu metodą suchej destylacji i w październiku 2024 roku pokazał w Muzeum Bursztynu trzy perfumy na ich bazie. Muzeum zaznaczyło przy tym, że „bursztynowe” perfumy zawierają zwykle jedynie akord z innych surowców.[15]

Każda z trzech kompozycji używa innego składnika z bursztynu: Mare Goticum oleju bursztynowego z suchej destylacji, Eridan absolutu bursztynu bałtyckiego, Hispaniola ekstraktu z bursztynu dominikańskiego.[15] Krytyk perfum Luca Turin relacjonuje, że według Balewskiego olej z prostej destylacji wychodzi ciemny i ostry, a zapach jednej z frakcji bałtyckiego oleju opisuje jako lekką, suchą skórę, „zupełnie nie taką, jakiej się spodziewałem”.[6] Balewski porównuje inną frakcję do „rozgrzanego diesla albo maszynowni u-boota”.[7] Zapach prawdziwego bursztynu jest więc bliżej dymu, suchej skóry i maszynowni niż wanilii.

Co to jest olejek bursztynowy?

Dawniej był to olej z suchej destylacji bursztynu, dziś to najczęściej kompozycja zapachowa nazwana „amber”. Prawdziwy olej powstaje, gdy bursztyn rozkłada się powyżej 200 °C i zostawia czarną pozostałość.[1] W XVIII wieku był powszechny, ale przegrał z tańszym zamiennikiem roślinnym.[6]

Jeśli w sklepie z półproduktami do perfum i świec widzisz „olejek bursztynowy” albo „amber”, zakładaj kompozycję zapachową, dopóki producent nie napisze wprost, że to destylat z bursztynu.

Piżmo z bursztynu, sztuczna nuta z XVIII wieku

W 1759 roku z oleju bursztynowego potraktowanego kwasem azotowym otrzymano substancję o woni przypominającej piżmo.[16] Angielska Wikipedia opisuje ten „sztuczny piżmowy” produkt jako żywicę o osobliwym, piżmowym zapachu.[1] To ponad sto lat przed piżmem Alberta Baura z 1888 roku, od którego liczy się piżma nitrowe.[17][7]

Muzeum Gdańska i Luca Turin wiążą bursztynowe piżmo z nazwiskiem Andreasa Sigismunda Marggrafa, berlińskiego chemika (1709-1782), który według niemieckiego leksykonu chemii otrzymywał piżmo z oleju bursztynowego i kwasu azotowego.[15][6][18][19] Balewski nazywa je pierwszym znanym sztucznym piżmem.[7] „Bursztynowe piżmo Marggrafa” jest dziś w bazie perfum Eridan.[15] Szerzej o piżmie i jego zamiennikach piszę we wpisie piżmo: zapach i pochodzenie.

Jak pachnie nuta bursztynu w świecy?

Jak ciepłe, żywiczne tło, a nie jak kamień z plaży. W naszych świecach w wosku nie ma kawałków bursztynu: zapach daje olejek zapachowy, a słowo „bursztyn” w piramidzie nazywa wrażenie, które ma wywołać. Czy to tło wyjdzie słodkie, czy suche, zależy od nut, które stoją obok.

W naszej kolekcji bursztyn jest w bazie świecy Towarzyski Wrocław, pod lżejszymi nutami głowy i serca, razem z drzewem, piżmem, paczulą, cedrem i fiołkiem. Głowę tworzą róża, cytryna, pieprz i imbir, a serce nuta winna. Z tej samej piramidy korzysta pachnidło Towarzyski Wrocław, które pachnie bez płomienia. Wrocław i pozostałe miasta pokazujemy też na mapie, która tłumaczy zapach polskich miast.

Bursztyn jest w tej świecy dwa razy: w bazie zapachu i w kolorze słoika, bo wszystkie nasze świece stoją w słoikach z bursztynowego szkła z czarnym matowym wieczkiem. Moim zdaniem nuta bursztynu najlepiej działa w towarzystwie, a nie solo: w Towarzyskim Wrocławiu przytrzymuje różę i pieprz przy ziemi, razem z drzewem i cedrem. Żywicę bez bursztynu ma w bazie świeca Mistyczny Kraków, razem z drzewem sandałowym; w jej sercu są kadzidło i cedr, a w głowie drewno.

Przy wyborze świecy z bursztynem patrz na sąsiadów tej nuty w piramidzie:

  • wanilia, tonka, karmel obok bursztynu: zapach będzie słodszy, bliżej klasycznego akordu z perfum;
  • drzewo, cedr, paczula: suchszy i bardziej drzewny;
  • róża, pieprz, imbir w głowie: kwiatowo-korzenny początek, a bursztyn zostaje na końcu.

Jak czytać kolejne warstwy piramidy, tłumaczę we wpisie o nutach zapachowych głowy, serca i bazy, a pozostałe kompozycje zebrałam w kolekcji świec sojowych.

Najczęściej zadawane pytania

Amber po polsku znaczy bursztyn. W opisach perfum, świec i olejków słowo amber albo ambre prawie zawsze oznacza jednak akord bursztynowy, czyli połączenie labdanum, benzoesu i wanilii, a nie żywicę z plaży. Ambergris, czyli ambra szara z kaszalota, to zupełnie inny surowiec.

Prawie nigdy. Skamieniała żywica daje tak mało zapachu, że perfumiarze od końca XIX wieku budują nutę bursztynu z innych surowców. Wyjątkiem są pojedyncze kompozycje z surowcami otrzymanymi z bursztynu metodą suchej destylacji, jak perfumy Alana Balewskiego pokazane w 2024 roku w gdańskim Muzeum Bursztynu.

Podobnie, dlatego sam zapach ich nie rozróżni. Kopal to młodsza, niedojrzała żywica, etap pośredni między świeżą żywicą a bursztynem. Odróżnisz go innymi próbami: w świetle UV kopal blednie, przy nacięciu ciągnie się w nitki zamiast kruszyć, a po kropli acetonu jego powierzchnia robi się lepka.

Z niemieckiego Bernstein, czyli kamień, który się pali. Pasuje to do zapachu: bursztyn pachnie wyraźnie dopiero w ogniu, gdy płonie jasnym płomieniem i wydziela żywiczny dym. Inne nazwy to jantar, z litewskiego, i sukcynit, od łacińskiego succinum, utworzonego od succus, czyli soku albo żywicy drzewnej.

Labdanum, lepka żywica czystków znad Morza Śródziemnego, ma zapach opisywany jako bursztynowy, słodki, drzewny, pudrowy, owocowy, zwierzęcy i skórzany, z tonem ambry szarej. Perfumiarze cenią je właśnie za to podobieństwo, a w akordzie bursztynowym jest głównym składnikiem. W starożytności zbierano je z bród i sierści kóz pasących się w zaroślach.

Zależy, który. Olej z suchej destylacji prawdziwego bursztynu jest ciemny i ostry, a po rozdzieleniu na frakcje pachnie na przykład suchą skórą albo rozgrzanym olejem napędowym. Olejek sprzedawany jako amber do perfum i świec to zwykle kompozycja zapachowa: ciepła, słodka i żywiczna, bez kamienia w składzie.

Nie. Kamień z plaży prawie nie pachnie, a nuta bursztynu w świecy to wrażenie zapachowe budowane olejkiem: ciepłe, żywiczne, często lekko słodkie. W naszej świecy Towarzyski Wrocław bursztyn należy do bazy, obok drzewa, piżma, paczuli, cedru i fiołka; głowę tworzą róża, cytryna, pieprz i imbir, a serce nuta winna.

Połącz kilka prób, bo żadna nie daje pewności sama. Potarty mocno w dłoniach bursztyn oddaje słabą, żywiczno-sosnową woń, w szklance wody z 7-8 łyżkami soli wypływa, a potarty o wełnę przyciąga skrawki papieru. Kopal, który pachnie podobnie, odróżnisz w ultrafiolecie: bursztyn świeci niebiesko lub mlecznie, kopal blednie.

Źródła

  1. Wikipedia: Amber (sekcje „Etymology”, „Chemistry”, „Scent of amber and amber perfumery”). en.wikipedia.org/wiki/Amber
  2. Atlas morski: Bursztyn bałtycki - jak powstał i jak rozpoznać prawdziwy okaz (charakterystyka za PIG-PIB i Muzeum Bursztynu). am.gdynia.pl/bursztyn-baltycki
  3. Wikipedia: Bursztyn bałtycki. pl.wikipedia.org/wiki/Bursztyn_ba%C5%82tycki
  4. Pliniusz Starszy: Historia naturalna, księga XXXVII, rozdz. 11 (przekład J. Bostock, H. T. Riley; Perseus Digital Library). www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plin.+Nat.+37.11
  5. Alan Balewski (BALE): Perfumy bursztynowe - czy bursztyn może być składnikiem perfum? www.baleperfumes.com/bursztyn-w-perfumach
  6. Luca Turin: wpis o perfumach BALE i oleju z bursztynu (tytuł „Nitro Amber”), 3.09.2024. lucaturin.substack.com/p/bale-perfumes
  7. Perfuforum, wątek „Bursztyn” (wpisy Alana Balewskiego, lipiec 2024). perfuforum.pl/thread-23808.html
  8. The Perfume Society: Amber. perfumesociety.org/ingredients-post/amber
  9. Wikipedia: Baltic amber. en.wikipedia.org/wiki/Baltic_amber
  10. Wikipedia: Bursztyn. pl.wikipedia.org/wiki/Bursztyn
  11. Eleanor Sanders, Susan Stocklmayer: Is it Copal or Amber? The Australian Gemmologist 28(6), 2024. www.gem.org.au/ag-article/is-it-copal-or-amber
  12. Wikipedia: Labdanum. en.wikipedia.org/wiki/Labdanum
  13. Wikipedia: Benzoin resin. en.wikipedia.org/wiki/Benzoin_resin
  14. Wikipedia: Ladanum (za: Z. Włodarczyk, Rośliny biblijne. Leksykon, 2011). pl.wikipedia.org/wiki/Ladanum
  15. Muzeum Gdańska, komunikat z 17.10.2024: Jak pachną prawdziwe „bursztynowe” perfumy? Sprawdzisz to w Muzeum Bursztynu. media.muzeumgdansk.pl/komunikaty/842215/jak-pachna-prawdziwe-bursztynowe-perfumy-sprawdzisz-to-w-muzeum-bursztynu
  16. Volker Homes: On the Scent. Conserving Musk Deer. TRAFFIC Europe, 1999 (PDF), rozdział o syntetycznych zamiennikach piżma. www.traffic.org/site/assets/files/4070/on_the_scent.pdf
  17. Wikipedia: Synthetic musk (piżma nitrowe, Albert Baur 1888). en.wikipedia.org/wiki/Synthetic_musk
  18. Wikipedia: Andreas Sigismund Marggraf. en.wikipedia.org/wiki/Andreas_Sigismund_Marggraf
  19. Lernhelfer (Duden Learnattack), Schülerlexikon Chemie: Andreas Marggraf. www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/chemie/artikel/andreas-marggraf

Ostatnia aktualizacja

Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Marta Lis

Marta Lis

Założycielka UrbanNote

Przychodzi ze świata beauty i kosmetyków, od lat otacza się pięknymi zapachami. Pisze o świecach, kompozycjach zapachowych i rzemiośle, które za nimi stoi - szuka słów dla tego, co czujesz, zanim zdążysz nazwać.

Wszystkie artykuły