




przygotował Mateusz Lis··15 min czytania
Wosk sojowy czy pszczeli? Do świecy zapachowej w szklanym naczyniu lepiej nadaje się wosk sojowy: topi się niżej i przyjmuje więcej olejku. Wosk pszczeli jest twardszy, a jego miodowy zapach konkuruje z dodaną kompozycją, więc lepiej służy świecom wolnostojącym, zwijanym z arkuszy węzy i takim, które mają pachnieć samym woskiem.
Wosku pszczelego nie używamy: nasze świece sojowe to w całości soja, którą wylewamy ręcznie w Warszawie. Nie jestem więc stroną neutralną. Dlatego przy każdej liczbie podaję źródło, a obiegowe opinie o obu woskach sprawdzam w badaniach, nie w opisach sklepów.
Jakie są różnice między woskiem sojowym a pszczelim?
Przede wszystkim temperaturą topnienia, twardością i zapachem. Popularne woski sojowe do słoików mają temperaturę topnienia ok. 45-52°C, wosk pszczeli 62-65°C[1][2]. Soja jest miękka i znosi do 10% olejku zapachowego[1], a wosk pszczeli jest twardy i pachnie miodem, więc jeden z dostawców zaleca mu tylko 3-6% olejku[3].
Różne gatunki wosku sojowego mają różne parametry, więc liczby w tabeli traktuj jako przykłady z kart konkretnych wosków. Skład i temperaturę topnienia wosku pszczelego podaję głównie za oceną ekspertów FAO i WHO, którzy opisali go jako dodatek do żywności.
| Cecha | Wosk sojowy | Wosk pszczeli |
|---|---|---|
| Pochodzenie | olej z nasion soi utwardzony wodorem[4] | wydzielina gruczołów woskowych pszczoły miodnej[5] |
| Skład | tłuszcz roślinny, w którym część kwasów tłuszczowych zmieniono w nasycone[4] | głównie estry (ok. 50-70%), do tego węglowodory i wolne kwasy tłuszczowe[2] |
| Temperatura topnienia | ok. 45-48°C (Golden Brands 464), 48-52°C (Golden Brands 444)[1] | 62-65°C[2]; powyżej 85°C ciemnieje[5] |
| Twardość i zastosowanie | miękki, do słoików i podgrzewaczy; do świec wolnostojących osobne gatunki o wyższej temperaturze topnienia, ok. 55-57°C[1] | twardy; nadaje się do świec wolnostojących i naczyń, ale trudniej dobrać mu knot[1] |
| Zapach wosku | dostawca nie zgłasza, by zapach wosku konkurował z olejkiem[3] | miodowy, w wosku bielonym słabszy[2] |
| Olejek zapachowy | typowo 6-10%[3], w gatunku 464 do 10%[1] | 3-6%, bo zapach miodu konkuruje z dodanym[3]; CandleScience nie podaje limitu[1] |
| Nalot | frosting, czyli kryształy tłuszczu[6] | wykwit składników o niższej temperaturze topnienia[7] |
| Pochodzenie roślinne czy zwierzęce | roślinne[4] | zwierzęce[5] |
Najwięcej praktycznych skutków ma twardość. CandleScience, który sprzedaje oba woski, zaznacza, że wysoka temperatura topnienia i twardość wosku pszczelego utrudniają dobór knota, i nie poleca go osobom robiącym pierwszą świecę[1]. Zwykłe woski sojowe ta sama firma przeznacza do naczyń i podgrzewaczy, a do świec wolnostojących sprzedaje osobne gatunki sojowe o wyższej temperaturze topnienia[1].
Wosk sojowy czy pszczeli: który wybrać do świecy?
To zależy od tego, co świeca ma robić. Gdy ma pachnieć kompozycją i stać w słoiku, rozsądniejszy jest wosk sojowy, bo przyjmuje więcej olejku. Gdy ma stać bez naczynia, długo trzymać kształt albo pachnieć tylko miodem, lepiej sprawdzi się wosk pszczeli. Tabela niżej zestawia najczęstsze sytuacje.
| Sytuacja | Wybierz | Dlaczego |
|---|---|---|
| Świeca zapachowa w słoiku | wosk sojowy | do 10% olejku, gatunki przeznaczone do naczyń[1] |
| Świeca bez dodanego zapachu | wosk pszczeli | własny zapach miodu[2]; więcej o takich świecach w tekście o świecach bezzapachowych |
| Świeca wolnostojąca albo stożkowa | wosk pszczeli albo sojowy wosk do świec wolnostojących | twardość i wyższa temperatura topnienia[1] |
| Pierwsza świeca zrobiona w domu | wosk sojowy | dostawca odradza wosk pszczeli na początek[1] |
| Bez produktów odzwierzęcych | wosk sojowy | wosk pszczeli wytwarzają pszczoły[5] |
| Świeca liturgiczna | wosk pszczeli | tradycyjnie przepisywany do paschału[5] |
Moim zdaniem rozstrzyga jedno pytanie: czy świeca ma pachnieć kompozycją, czy woskiem. Nasze naturalne świece sojowe mają pachnieć kompozycją z nutami głowy, serca i bazy, dlatego wylewamy je z soi. Gdybym szukał gładkiej, wysokiej świecy bez zapachu na świąteczny stół, wybrałbym wosk pszczeli.
Który wosk lepiej trzyma zapach?
Do kompozycji zapachowej lepiej nadaje się wosk sojowy, bo przyjmuje więcej olejku: NorthWood zaleca dla soi 6-10%, a dla wosku pszczelego 3-6%[3]. Wosk pszczeli pachnie za to sam, miodem, który według tego dostawcy konkuruje z dodaną kompozycją[3]. Pomiaru, która świeca mocniej pachnie w pokoju, nie znalazłem.
CandleScience nie podaje dla wosku pszczelego limitu olejku i proponuje łączyć żółty wosk z olejkami eterycznymi[1]. Za miodowy zapach odpowiadają lotne związki wytwarzane przez pszczoły. Mniej więcej połowę związków tlenowych w tym bukiecie stanowi dekanal[2]. W wosku bielonym zapach słabnie[2], ale twardość zostaje, więc i biały wosk pszczeli wymaga starannego doboru knota[1].
Więcej olejku nie oznacza jednak automatycznie mocniejszego zapachu w pokoju. Amerykańskie stowarzyszenie producentów świec przypomina, że każda świeca ma górną granicę olejku, powyżej której przestaje palić się czysto i prawidłowo[8]. Jak dobiera się sam olejek, opisuje tekst o olejkach zapachowych do świec.
Który wosk pali się dłużej i kopci mniej?
Pomiaru czasu palenia obu wosków w świecach tej samej masy nie znalazłem. W badaniu współfinansowanym przez organizację promującą soję świece sojowe kopciły mało albo wcale i paliły się podobnie jak pszczele[9][10]. W pomiarze University of Maryland wosk pszczeli, jak parafina, łatwo kopcił przy za długim płomieniu; soi nie badano[11]. Dużo zależy od knota.
W badaniu K. Rezaei, T. Wanga i L. A. Johnsona z 2002 roku świece parafinowe dawały dużo sadzy, a sojowe mało albo wcale. Soja spalała się wyraźnie wolniej od parafiny i zużywała mniej powietrza, a autorzy ocenili, że pali się podobnie jak wosk pszczeli. Formaldehyd w dymie świec sojowych i pszczelich był zbliżony do próby kontrolnej albo nieznacznie ją przekraczał[9]. Badania finansowała m.in. organizacja promująca soję z Iowa (Iowa Soybean Promotion Board). Kierujący nimi naukowiec mówił, że miały dostarczyć danych na poparcie twierdzeń lokalnego producenta świec sojowych, którym brakowało naukowego oparcia[10].
Zespół z University of Maryland zmierzył w 2009 roku punkt dymienia 14 wosków, czyli wysokość płomienia, przy której zaczyna on kopcić. Wosk pszczeli i parafina miały jedne z najniższych punktów dymienia, a kwas stearynowy jeden z najwyższych; wosku sojowego w tym badaniu nie było. Żaden wosk nie kopcił, gdy knot był krótszy niż 5,9 mm, a grubszy knot trzeba było przycinać krócej[11].
Te wyniki się nie wykluczają. Dobrze zrobiona świeca z przyciętym knotem prawie nie dymi, a punkt dymienia pokazuje, jak łatwo przekroczyć tę granicę. National Candle Association uważa, że wszystkie dobre jakościowo woski palą się czysto, a o sadzy decydują głównie długość knota i ruch powietrza wokół płomienia[8]. Przyczyny kopcenia opisuje poradnik dlaczego świeca kopci, a przycinanie tekst o nożyczkach do knota.
Często czytam, że świece z wosku pszczelego palą się najdłużej ze wszystkich. Być może, ale wiarygodnego pomiaru w godzinach dla świec tej samej masy i z dobranymi knotami nie znalazłem. Nasze świece sojowe palą się ok. 40 godzin, gdy mają 190 g i jeden knot, i do 70 godzin przy 350 g i dwóch knotach, ale to dane naszego słoika, a nie porównanie wosków.
Czy świeca z wosku pszczelego oczyszcza powietrze?
Dowodów na to brak. Sprzedawcy piszą, że płonący wosk pszczeli wytwarza jony ujemne, które strącają kurz i zarodniki pleśni[12]. Delphine Farmer, profesor chemii atmosfery z Colorado State University, mówi, że w literaturze naukowej nie ma dowodów na takie jony, a świece z wosku pszczelego nazywa źródłem zanieczyszczeń, nie oczyszczaczem[13].
Mit zwykle brzmi podobnie. Chiński producent sprzętu pszczelarskiego HonestBee pisze, że jony ujemne z płomienia neutralizują zanieczyszczenia, zapachy i zarodniki pleśni, a palenie świecy ma przynieść ulgę alergikom. Nie podaje przy tym ani jednego badania[12]. Chemik Nathan T. Allen wyjaśnia w tym samym tekście co prof. Farmer, że spalanie przebiega przez rodniki, które nie są jonami, a wosk pszczeli spala się do dwutlenku węgla i wody jak każde paliwo. Prof. Farmer uważa wydzielanie jonów ujemnych w istotnej ilości za bardzo mało prawdopodobne w przypadku jakiejkolwiek świecy, a według autorki tekstu dodaje, że świece z wosku pszczelego, jak wszystkie inne, wydzielają sadzę, cząstki stałe i tlenki azotu[13]. Dotyczy to również świec sojowych, w tym naszych: żadna płonąca świeca nie oczyszcza powietrza.
Pomiarów samego wosku pszczelego jest niewiele. W badaniu świec kościelnych z parafiny i wosku pszczelego z 1999 roku najwięcej masy cząstek powstawało po zgaszeniu, gdy knot się tlił, a część związków w dymie stanowiły niezmienione składniki wosku, które po prostu odparowały[14]. W pomiarach z 2021 roku, w których porównano cztery woski, wosku pszczelego w ogóle nie było: badano palmowy, parafinę, sojowy i stearynę. Soja nie miała tam przewagi: bez dodatku zapachu wszystkie cztery woski zachowywały się pod względem emisji bardzo podobnie[15].
Nie twierdzę więc, że któraś z tych świec jest lepsza dla zdrowia, bo takich badań nie znalazłem. Badania o świecach i powietrzu w domu zebrał poradnik czy świece zapachowe są szkodliwe.
Czy świece sojowe i pszczele pokrywają się nalotem?
Tak, choć z różnych powodów. Na wosku sojowym rosną z czasem drobne kryształy tłuszczu, nazywane z angielska frostingiem, a sprzedawcy wosku twierdzą, że zmieniają one wygląd, nie palenie i zapach[6]. Na wosku pszczelim pojawia się wykwit: składniki o niższej temperaturze topnienia wędrują na powierzchnię i tam krystalizują[7].
Według pszczelarki Rusty Burlew biały wykwit na wosku pszczelim znika w temperaturze ok. 39°C i pachnie woskiem, podczas gdy pleśń pachnie stęchlizną. Wolno studzony wosk zakwita szybciej, w ciągu kilku miesięcy, a gwałtownie schłodzony nieraz dopiero po roku[7]. Po czym poznać nalot, czym różni się od mokrych plam i pleśni i jak go zdjąć z tafli, wyjaśnia poradnik o białym nalocie na świecy.
Czy wosk sojowy i pszczeli można ze sobą mieszać?
Tak, oba woski po stopieniu dają się połączyć i część osób robiących świece tak robi. W poradniku Garden Therapy Stephanie Rose łączy do świec w słoikach 75% wosku sojowego z 25% pszczelego i zaznacza, że im więcej wosku pszczelego, tym bardziej miodowy kolor i zapach świecy[16].
Mieszanka dziedziczy cechy obu składników. Wosk pszczeli wnosi twardość, a z nią trudniejszy dobór knota[1], oraz zapach miodu, który konkuruje z olejkiem[3]. Taka świeca przestaje też być w całości roślinna. W sieci krąży teza, że domieszka wosku pszczelego chroni soję przed białym nalotem; źródła, które by to potwierdzało, nie znalazłem. Jeśli chcesz mieszać, zacznij od kilku małych świec próbnych i zapisuj proporcje, temperatury i rodzaj knota. Podstawy pracy z soją opisuje poradnik jak zrobić świecę sojową.
Z czego powstaje wosk sojowy, a z czego pszczeli?
Wosk sojowy powstaje z oleju sojowego, który utwardza się wodorem: uwodornienie zamienia część nienasyconych kwasów tłuszczowych w nasycone, dzięki czemu olej w temperaturze pokojowej jest stały[4]. Wosk pszczeli wydzielają robotnice z ośmiu gruczołów na spodniej stronie odwłoka i budują z niego plastry[5]. Do handlu trafia po odwirowaniu miodu i przetopieniu plastrów[2].
Wosk pszczeli ma znacznie bardziej złożony skład. Według ekspertów FAO i WHO ok. 35-45% stanowią w nim monoestry kwasów tłuszczowych i długołańcuchowych alkoholi, 15-27% estry złożone, 12-16% węglowodory, 12-14% wolne kwasy tłuszczowe, a ok. 1% wolne alkohole. Proporcje zmieniają się z podgatunkiem pszczół, wiekiem wosku i klimatem, ale zestaw związków pozostaje ten sam[2].
Pszczoły płacą za wosk miodem. Ile go zużywają na kilogram wosku, dokładnie nie ustalono; w doświadczeniu z 1946 roku wyszło od 6,66 do 8,80 kg[5]. Żółty wosk jest na zimno lekko kruchy, a jego barwa zależy od roślin, z których pszczoły zbierały nektar i pyłek. Biały wosk powstaje przez wybielenie, np. nadtlenkiem wodoru albo słońcem[2].
Jak produkuje się sam wosk sojowy, czym różnią się jego gatunki i skąd pochodzi soja (GMO, wylesianie), opisuje osobny tekst: wosk sojowy.
Jak rozpoznać prawdziwy wosk pszczeli?
W domu tylko z grubsza. Temperatura topnienia czystego wosku to 62-65°C, a żółty pachnie miodem[2], więc wyraźnie niższa temperatura topnienia albo brak zapachu powinny wzbudzić czujność. Pewność daje dopiero laboratorium: chromatografia gazowa wykrywała już 3% parafiny[17], a spektroskopia w podczerwieni ok. 5% parafiny i 1% kwasu stearynowego[18].
Fałszowanie nie jest rzadkością, przynajmniej w przebadanych próbkach. Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej przebadało 110 próbek z krajów Europy, kupionych w internecie, w sklepach i u pszczelarzy. Domieszkę parafiny albo kwasu stearynowego znalazło w ok. 27% wyrobów z wosku, takich jak świece, granulki, bloki i arkusze, oraz w 12,5% plastrów z miodem[18]. Badaczki z Zakładu Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa w Puławach, które kontrolowały też wosk z handlu, piszą wprost, że fałszowanie wosku parafiną jest dziś problemem[17].
| Co sprawdzasz | Czysty wosk pszczeli | Ile to mówi |
|---|---|---|
| Zapach | żółty pachnie miodem, biały słabo[2] | żółty wosk bez zapachu miodu budzi podejrzenia, bo wosk z domieszkami często go traci[5] |
| Temperatura topnienia | 62-65°C[2] | parafiny do słoików topią się w ok. 48-52°C, ale twardsze w ok. 59°C[1], więc test wyłapie tylko duże domieszki |
| Kolor | od żółtego po jasnobrązowy, zależnie od roślin; biały to wosk bielony[2] | sam kolor niczego nie dowodzi |
| Twardość | żółty na zimno lekko kruchy[2] | kruchość też nie przesądza o czystości |
| Biały nalot | z czasem pojawia się wykwit[7] | niczego nie dowodzi, bo niektóre parafiny też zakwitają[7] |
| Badanie laboratoryjne | chromatografia gazowa albo spektroskopia w podczerwieni[17][18] | jedyny pewny sposób; pytaj sprzedawcę o wynik |
Kupując świecę z wosku pszczelego, szukaj składu podanego w procentach i pytaj sprzedawcę o badanie wosku. Sam napis „naturalny wosk” niewiele mówi. Z soją bywa podobnie: gotowe mieszanki parafiny i soi są w ofercie dostawców wosku[1], więc „świeca sojowa” bez procentów w składzie też może być mieszanką. Jak to sprawdzić, opisuje porównanie świec sojowych i parafinowych.
Skąd w polskiej tradycji świece z wosku pszczelego?
Przede wszystkim z liturgii. Kościół katolicki tradycyjnie przepisywał wosk pszczeli do paschału i zalecał go do innych świec liturgicznych, a w Cerkwi prawosławnej to podstawowy materiał świec[5]. Z pszczołami w lesie wiąże się też bartnictwo: w 2020 roku UNESCO wpisało kulturę bartniczą Polski i Białorusi na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości[19].
Bartnicy trzymają pszczoły w barciach wydrążonych w drzewach albo w kłodach w lesie i, jak podkreśla UNESCO, starają się odtworzyć pierwotne warunki życia roju, nie dążąc do większych zbiorów miodu[19]. Z tradycją ludową wiąże się też gromnica: duża woskowa świeca święcona 2 lutego, w święto Matki Boskiej Gromnicznej, którą według wierzeń zapalano i stawiano w oknie w czasie burzy[20].
Najczęściej zadawane pytania
Nie ma jednego zwycięzcy. Wosk pszczeli wygrywa twardością, wyższą temperaturą topnienia i własnym zapachem miodu, dlatego dobrze sprawdza się w świecach wolnostojących i stożkowych. Wosk sojowy wygrywa w świecach zapachowych w słoikach, bo przyjmuje więcej olejku, a początkującym łatwiej się z nim pracuje.
W świecy liczą się trzy: twardość, temperatura topnienia 62-65°C, dzięki której świeca wolnostojąca trzyma kształt, oraz miodowy zapach żółtego wosku. Jonizacji i oczyszczania powietrza, które przypisują im sklepy, żadne badanie nie potwierdziło, a podczas palenia wydzielają sadzę i cząstki jak każda świeca.
Według specyfikacji ekspertów FAO i WHO temperatura topnienia czystego wosku pszczelego wynosi 62-65°C, a amerykański dostawca CandleScience podaje 62°C i zaleca zalewanie w ok. 80°C. Powyżej 85°C wosk ciemnieje, więc nie warto go przegrzewać. Popularne woski sojowe do słoików topią się o kilkanaście stopni niżej.
Żadne badanie, do którego dotarłem, nie pokazało, że są zdrowsze od sojowych czy innych. W pomiarach z 2002 roku, współfinansowanych przez organizację promującą soję, formaldehyd w dymie obu wosków był na poziomie próby kontrolnej albo nieco wyżej, a skutków zdrowotnych nie badano. Każda płonąca świeca wytwarza cząstki i gazy ze spalania.
Nie, bo to produkt zwierzęcy: wydzielają go robotnice pszczoły miodnej z gruczołów na odwłoku i budują z niego plastry. Wosk sojowy pochodzi z nasion soi, więc jest roślinny. Mieszanka soi z dodatkiem wosku pszczelego przestaje być w całości roślinna, nawet gdy wosku pszczelego jest w niej niewiele.
Można, ale mniej niż do soi. Dostawca NorthWood zaleca dla wosku pszczelego 3-6% olejku, a dla sojowego 6-10%. Własny zapach miodu konkuruje z kompozycją, dlatego świece pszczele często zostają bez dodatków, a CandleScience proponuje łączyć żółty wosk z olejkami eterycznymi.
Wosk pszczeli jest dopuszczonym dodatkiem do żywności E901, używanym na przykład jako powłoka serów i niektórych owoców. Organizm słabo go trawi, więc nie ma on wartości odżywczej. Wosku ze świecy nie jedz: bywa barwiony i perfumowany, a w zastygłej tafli zostają sadza i drobiny knota.
Najprościej od pszczelarza albo ze sklepu pszczelarskiego, w blokach, granulkach lub arkuszach węzy do zwijania świec. Pytaj o badanie czystości: w europejskich pomiarach opublikowanych w 2024 roku domieszkę parafiny lub kwasu stearynowego miało ok. 27% wyrobów z wosku i 12,5% plastrów z miodem.
Zwykłe woski sojowe do słoików dostawcy przeznaczają tylko do naczyń i podgrzewaczy. Do świec wolnostojących i odlewów sprzedają osobne gatunki, na przykład BW-921 albo EcoSoya PB, o temperaturze topnienia ok. 55-57°C. Knot do takiej świecy dobiera się według karty konkretnego wosku.
Źródła
Rodzaje źródeł - materiały dostawców wosku: 1, 3, 4, 6; FAO/WHO i UNESCO: 2, 19; encyklopedia: 5, 20; blogi: 7, 13, 16; organizacja branżowa producentów świec: 8; publikacje naukowe: 9, 11, 14, 15, 17, 18; prasa akademicka: 10; sprzedawca sprzętu pszczelarskiego: 12. Liczby z kart wosków dotyczą konkretnych gatunków, a materiały sprzedawców podaję jako źródło twierdzeń, nie jako dowód.
- CandleScience, „Candle Wax Guide” - Golden Brands 464 do słoików i podgrzewaczy: topnienie 113-119°F (ok. 45-48°C), olejek do 10%; Golden Brands 444: 119-125°F (ok. 48-52°C); sojowe woski do świec wolnostojących BW-921 (135°F, ok. 57°C) i EcoSoya PB (131°F, ok. 55°C); parafiny IGI 4630 (ok. 48°C), IGI 4627 (ok. 52°C) i IGI 1239 A (ok. 59°C); wosk pszczeli biały i żółty: topnienie 144°F (ok. 62°C), zalewanie 175-178°F (ok. 80°C), bez podanego limitu olejku, wysoka temperatura topnienia i twardość utrudniają dobór knota, niepolecany na pierwszą świecę; żółty z delikatnym zapachem miodu, proponowany z olejkami eterycznymi; mieszanki parafiny z soją (np. IGI 6006 Paraffin/Soy Blend).
- FAO/WHO JECFA, P. M. Kuznesof, „Beeswax. Chemical and Technical Assessment”, 65. posiedzenie JECFA, 2005 (PDF) - wosk z plastrów po odwirowaniu miodu, przetapianych gorącą wodą, parą albo słońcem; pięć grup składników: wolne kwasy tłuszczowe 12-14%, wolne alkohole ok. 1%, monoestry i hydroksymonoestry 35-45%, estry złożone 15-27%, węglowodory 12-16%; skład zależy od podgatunku pszczół, wieku wosku i klimatu, głównie w proporcjach; topnienie 62-65°C; wosk żółty na zimno lekko kruchy, z zapachem miodu, barwa zależna od roślin odwiedzanych przez pszczoły; biały wybielany m.in. nadtlenkiem wodoru albo słońcem, zapach słaby; ok. połowa lotnych związków tlenowych bukietu to dekanal.
- NorthWood Candle & Craft, „How to Calculate Fragrance Load for Any Wax (With Formula)”, 2026 - zalecana ilość olejku: wosk sojowy 6-10%, wosk pszczeli 3-6%; przy wosku pszczelim uwaga, że jego naturalny zapach miodu konkuruje z dodanym zapachem; przy soi bez uwag o zapachu wosku.
- CandleScience, „What EXACTLY is Soy Wax?” - wosk sojowy to olej z nasion soi poddany uwodornieniu, które zmienia część nienasyconych kwasów tłuszczowych w nasycone, dzięki czemu olej jest stały w temperaturze pokojowej.
- Wikipedia, „Beeswax” - wosk wydzielają robotnice z ośmiu gruczołów na spodzie segmentów odwłoka 4-7; ilości miodu potrzebnej na wosk nie ustalono dokładnie, w doświadczeniu Whitcomba z 1946 roku 6,66-8,80 kg na 1 kg wosku; topnienie 62-64°C, powyżej 85°C przebarwienia; wosk z domieszkami często bez miodowego zapachu; tradycyjnie przepisywany do paschału, zalecany do innych świec liturgicznych Kościoła katolickiego, podstawowy materiał świec w Cerkwi prawosławnej; dodatek do żywności E901 (np. powłoka serów i owoców), monoestry słabo trawione, bez znaczącej wartości odżywczej.
- CandleScience, „Soy Wax Troubleshooting Guide” - nalot (frosting) to drobne kryształy na powierzchni wosku; z czasem pojawia się na każdym wosku sojowym; według firmy nie wpływa na palenie ani zapach.
- R. Burlew, Honey Bee Suite, „This is what wax bloom looks like: weird white mold”, 2018 - wykwit tworzą składniki wosku pszczelego o niższej temperaturze topnienia, które wędrują na powierzchnię i krystalizują; topi się w ok. 102°F (39°C); wosk studzony powoli w temperaturze pokojowej zakwita w ciągu kilku miesięcy, szybko schłodzony po roku albo później; wykwit pachnie woskiem, pleśń stęchlizną.
- National Candle Association, „FAQs” - stowarzyszenie producentów świec z USA: wszystkie dobre jakościowo woski palą się czysto, bezpiecznie i w ten sam sposób; dobrze zrobiona świeca prawie nie dymi; o sadzy decydują głównie długość knota i zaburzenia płomienia; istnieje górna granica olejku, powyżej której świeca nie pali się czysto i prawidłowo.
- K. Rezaei, T. Wang, L. A. Johnson, „Combustion characteristics of candles made from hydrogenated soybean oil”, Journal of the American Oil Chemists’ Society 79(8), 2002, s. 803-808 - Iowa State University; świece z uwodornionego oleju sojowego porównane ze świecami z wosku pszczelego i parafiny; parafina dawała dużo sadzy, soja mało albo wcale; soja paliła się istotnie wolniej od parafiny i potrzebowała mniej powietrza; formaldehyd oznaczony w dymie parafiny, przy soi i wosku pszczelim na poziomie próby kontrolnej albo nieco wyżej; właściwości palenia soi podobne do wosku pszczelego; skutków zdrowotnych nie badano.
- Iowa State Daily, „Prof’s research shows soy could replace current wax in candles”, 29.10.2001 - T. Wang i L. Johnson (Iowa State University) badają wosk sojowy jako zamiennik parafiny; badania finansuje Iowa Soybean Promotion Board razem z Center for Advanced Technological Development; według Wanga mają dostarczyć danych na poparcie twierdzeń producenta świec sojowych z Cedar Rapids i je zweryfikować, bo dotąd nie miały naukowego oparcia.
- K. M. Allan, J. R. Kaminski, J. C. Bertrand, J. Head, P. B. Sunderland, „Laminar Smoke Points of Wax Candles”, Combustion Science and Technology 181(5), 2009, s. 800-811 (PDF, University of Maryland) - punkty dymienia 14 wosków (m.in. wosk pszczeli, parafina, kandelila, carnauba, alkany, alkohole, kwasy tłuszczowe) przy knotach o średnicy 1,7-7,3 mm; wosk pszczeli i parafina z jednymi z najniższych punktów dymienia, czyli dużą skłonnością do kopcenia, kwas stearynowy z jednym z najwyższych; żaden wosk nie kopcił przy knocie krótszym niż 5,9 mm albo cieńszym niż 1,7 mm; grubszy knot wymaga krótszego przycinania; wosku sojowego nie badano.
- HonestBee, „How Do Beeswax Candles Contribute To Indoor Air Quality Purification?” - producent i sprzedawca sprzętu pszczelarskiego z Chin; twierdzi, że płonący wosk pszczeli wytwarza jony ujemne, które neutralizują zanieczyszczenia, zapachy i zarodniki pleśni oraz strącają kurz, co ma pomagać alergikom; bez żadnego źródła; tekst kończy się zachętą do zakupu.
- C. Segura, My Chemical-Free House, „Beeswax Candles Do Not Clean The Air (Experts Weigh In)”, 5.05.2024 - prof. Delphine Farmer (chemia atmosfery, Colorado State University): w literaturze naukowej nie ma dowodów, że świece z wosku pszczelego wydzielają jony ujemne, a ich wydzielanie w istotnej ilości przez jakąkolwiek świecę jest bardzo mało prawdopodobne; świece z wosku pszczelego to źródła zanieczyszczeń, nie oczyszczacze; według autorki tekstu prof. Farmer wskazuje, że jak wszystkie świece wydzielają sadzę, cząstki stałe i tlenki azotu; dr Nathan T. Allen (chemik): spalanie to proces rodnikowy, a rodniki nie są jonami; wosk pszczeli spala się do dwutlenku węgla i wody jak każde paliwo.
- P. M. Fine, G. R. Cass, B. R. T. Simoneit, „Characterization of Fine Particle Emissions from Burning Church Candles”, Environmental Science & Technology 33(14), 1999, s. 2352-2362 (rekord w repozytorium Caltech) - świece kościelne z parafiny i wosku pszczelego w zamkniętej komorze; trzy fazy palenia: zwykłe palenie z małą emisją cząstek poniżej 100 nm, kopcenie z dużą emisją węgla elementarnego oraz tlenie się po zgaszeniu, w którym powstawała większość masy emisji (białe cząstki 400-800 nm); część związków w dymie to niezmienione składniki wosku, które odparowały.
- T. Salthammer i in., „Measurement and evaluation of gaseous and particulate emissions from burning scented and unscented candles”, Environment International 155, 2021, 106590 - Fraunhofer WKI, komora 8 m³; cztery woski (palmowy, parafina, sojowy, stearyna) z pięcioma kompozycjami zapachowymi i bez zapachu; wosku pszczelego nie badano; świece bez zapachu z czterech wosków emitowały bardzo podobnie i żaden wosk nie miał stale lepszego profilu emisji; badanie zaprojektowano z producentami świec i firmami zapachowymi, wsparcie finansowe i doradcze dały European Candle Association, National Candle Association i Latin American Candle Manufacturers Association, wśród współautorów są przedstawiciele firmy zapachowej Arylessence i European Candle Association, autorzy oświadczają, że nie znają żadnego konfliktu interesów finansowych; pełny tekst (PDF).
- S. Rose, Garden Therapy, „Soy Beeswax Jar Candles”, 2014 - świece w słoikach z 75% wosku sojowego i 25% wosku pszczelego; im więcej wosku pszczelego, tym bardziej miodowy kolor i mocniejszy zapach miodu; przy 25% zapach wosku jest słaby, dlatego autorka dodaje olejki eteryczne.
- E. Waś, T. Szczęsna, H. Rybak-Chmielewska, „Efficiency of GC-MS method in detection of beeswax adulterated with paraffin”, Journal of Apicultural Science 60(1), 2016, s. 145-162 - Instytut Ogrodnictwa, Zakład Pszczelnictwa w Puławach; wosk z dodatkiem 3-50% parafiny; najmniejsza wykryta domieszka 3%, zależnie od rodzaju parafiny; parafiny na rynku różnią się składem; kontrola jakości wosku z handlu; fałszowanie wosku jest obecnie problemem.
- K. Chatzipanagis, J. Omar, A. Boix Sanfeliu, „Assessment of Beeswax Adulteration by Paraffin and Stearic Acid Using ATR-IR Spectroscopy and Multivariate Statistics”, Foods 13(2), 2024, 245 - Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej (Geel); 110 próbek z krajów Europy (74 z internetu, 22 ze sklepów, 14 od pszczelarzy), w tym 78 wyrobów (świece, granulki, bloki, arkusze) i 32 plastry z miodem; granica wykrywalności ok. 5% parafiny i 1% kwasu stearynowego; domieszki w ok. 27% wyrobów i 12,5% plastrów; częściej parafina niż kwas stearynowy.
- UNESCO, decyzja Komitetu Międzyrządowego 15.COM 8.b.42 „Tree beekeeping culture”, 2020 - wpis kultury bartniczej Polski i Białorusi na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości; bartnicy opiekują się pszczołami w barciach w drzewach albo w kłodach w lesie, odtwarzając pierwotne warunki życia bez ingerencji w cykl życia pszczół, i nie dążą do zwiększania zbiorów miodu.
- Wikipedia, „Gromnica” - duża woskowa świeca święcona 2 lutego, w święto Ofiarowania Pańskiego, w Polsce zwane świętem Matki Boskiej Gromnicznej; według wierzeń ludowych zapalana i stawiana w oknie w czasie burzy.
Ostatnia aktualizacja
Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Mateusz Lis
Współzałożyciel UrbanNote
Współzałożyciel UrbanNote, odpowiada za produkcję i skład: receptury wosków, dobór olejków eterycznych i kontrolę jakości. Pisze o nauce stojącej za zapachem - od składu chemicznego po fizykę spalania.
Wszystkie artykuły

