Przejdź do treści

Jak pachnie bergamotka? Zapach, smak, olejek i Earl Grey

Bursztynowa buteleczka z olejkiem obok zwiniętej zielonej skórki cytrusa na marmurowym blacie w świetle z okna
2

przygotował Mateusz Lis··15 min czytania

Bergamotki w naszych świecach nie używamy, więc piszę o niej jako o owocu i surowcu perfumeryjnym.

Jak pachnie bergamotka?

Cytrusowo, ale goryczkowo i cierpko, z owocową słodyczą, nutą kwiatu i łagodnej przyprawy. Fragrantica opisuje bergamotkę jako gorzką i cierpką, lekką, z łagodnym korzennym tonem i owocowo-kwiatowymi niuansami.[1] The Perfume Society pisze o owocowej słodyczy z delikatnymi przyprawowymi akcentami.[2] Angielska Wikipedia porównuje sam olejek do słodkiego olejku ze skórki pomarańczy z kwiatową nutą.[3]

ŹródłoSłowa, którymi opisuje zapach
Fragrantica.plcytrusowa, gorzka i cierpka, elegancka, lekka; łagodny korzenny ton, niuanse owocowe i aromatyczne; kojarzy się z wodą kolońską
The Perfume Societyowocowo-słodka, z łagodnymi przyprawowymi akcentami; na początku świeża i lekka
Wikipedia, hasło o owocucytrusowa, kwiatowa, zielona, przyprawowa; skórka pomarańczy, imbir
Wikipedia, hasło o olejkujak słodki, lekki olejek ze skórki pomarańczy z nutą kwiatową

Źródła tabeli: [1], [2], [4], [3]

Wspólny mianownik czterech opisów to cytrus złagodzony kwiatem i przyprawą, z goryczką na krawędzi. Moim zdaniem najlepiej oddaje to słowo „cierpka”: bergamotka nie kłuje w nos jak sok z cytryny, raczej ściąga jak skórka.

Do czego podobny jest zapach bergamotki?

Do słodkiej skórki pomarańczy z kwiatowym akcentem[3] i do herbaty Earl Grey: Fragrantica zauważa, że większość ludzi zna olejek bergamotowy właśnie z niej.[1] Najprostsze ćwiczenie: powąchaj susz zwykłej czarnej herbaty, a potem Earl Greya. Różnica to bergamotka albo jej imitacja (więcej niżej). Na opakowaniu sprawdź, czy w składzie jest olejek bergamotowy, czy sam „aromat”.

Z czego składa się zapach bergamotki?

Lotne związki to 93-96% olejku bergamotowego. Najwięcej jest limonenu (25-53%), octanu linalilu (15-40%) i linalolu (2-20%), a do tego gamma-terpinenu i beta-pinenu. Przegląd badań w Frontiers in Pharmacology zaznacza, że charakterystyczny aromat olejków cytrusowych dają głównie linalol, cytral i octan linalilu, a limonen i pinen wnoszą do niego niewiele.[5]

ZwiązekUdział w olejkuJak pachnie według źródła
limonen25-53%współtworzy zapach skórki pomarańczy; rzadsza odmiana (−), obecna m.in. w bergamotce, pachnie sosną i terpentyną
octan linalilu15-40%przyjemnie, owocowo, jak olejek z mięty bergamotowej
linalol2-20%kwiatowo, z odrobiną przyprawy
bergapten (5-MOP)ok. 0,2%źródło nie podaje; związek należy do frakcji nielotnej

Źródła tabeli: udziały [5], opisy zapachu: hasła Wikipedii o limonenie, octanie linalilu i linalolu [6], [7], [8]

Nielotna część olejku to 4-7% całości: barwniki, woski, kumaryny i furanokumaryny, w tym bergapten.[5] To ona odpowiada za fototoksyczność olejku (o tym niżej). Bergapten wziął nazwę od bergamotki, a olejek bergamotowy ma go według Wikipedii więcej niż jakikolwiek inny olejek cytrusowy.[3]

Jak smakuje bergamotka?

Sok bergamotki jest mniej kwaśny niż cytryna, ale bardziej gorzki niż grejpfrut. Tak samo opisują go angielska Wikipedia i The Perfume Society, która dodaje, że właśnie dlatego bergamotkę znamy z olejku, a nie ze śniadaniowego talerza.[4][2] Polska Wikipedia pisze o gorzkim owocu z kwaśnym, pachnącym miąższem.[9]

Surowej bergamotki zwykle się nie je. Włoska Wikipedia wymienia sok wyciskany jak z pomarańczy i plasterki zamiast cytryny w herbacie, a Fragrantica pisze, że miąższ nie jest jadalny.[1] Poza tym w Kalabrii robi się z niej kandyzowaną skórkę, cukierki, likier bergamino i sorbet.[10] Angielska Wikipedia dodaje marmoladę z Antalyi, sok pity na Mauritiusie i lokum aromatyzowane olejkiem.[4]

Co to jest bergamotka?

Bergamotka, czyli pomarańcza bergamota (Citrus bergamia), to owoc cytrusowy wielkości pomarańczy, zielony albo żółty zależnie od dojrzałości. Badania genetyczne wskazują, że to prawdopodobnie mieszaniec cytryny i pomarańczy gorzkiej. Rośnie na niewielkim drzewie lub krzewie do 5 metrów, który kwitnie zimą.[4][9]

Owoc ma 6-8 cm długości i gładką, żółtawozielonkawą skórkę, a drzewo drobne, słodko pachnące, białe kwiaty o pięciu płatkach.[9] W Kalabrii uprawia się trzy odmiany: Femminello (najwydajniejszą, o małych, gładkich owocach), Castagnaro (o dużych i pomarszczonych) i Fantastico (o owocach w kształcie gruszki).[10]

Pochodzenie owocu nie jest pewne. Polska Wikipedia podaje, że ojczyzna bergamotki jest nieznana i przypuszcza się, że to Indie.[9] Opis olejku z chronioną nazwą pochodzenia w bazie Qualigeo uznaje za najbardziej prawdopodobną samorzutną mutację innego cytrusa pod koniec XVII wieku w okolicach dzisiejszego Reggio di Calabria.[11]

Bergamota, bergamotka, pysznogłówka i gruszka: o którą chodzi?

Po polsku „bergamotka” to trzy różne rośliny. Bergamota i bergamotka to ten sam cytrus, a dwie pozostałe nazwy wzięły się od niego.

NazwaCo to jestSkąd nazwa
bergamota, bergamotka, pomarańcza bergamotacytrus Citrus bergamia, źródło olejku do Earl Greya i perfumnazwa pierwotna (pochodzenie niżej)
pysznogłówka szkarłatna (Monarda didyma)bylina ozdobna z purpurowymi kwiatami, z rodziny jasnotowatychzapach rośliny przypomina cierpki aromat skórki bergamoty
bergamotka (grusza)potoczna nazwa gruszy i jej owocuowoc przypomina kształtem cytrusa

Źródła tabeli: [9], [12], [13]

Pytania o „bergamotkę kwiat” dotyczą więc albo białych kwiatów cytrusa, albo pysznogłówki. Z liści i kwiatów pysznogłówki parzy się herbatę ziołową; w Ameryce Północnej nazywano ją herbatą z Oswego, a po bostońskim „tea party” z 1773 roku koloniści pili ją zamiast herbaty z importu.[14]

Skąd wzięła się nazwa bergamotka?

Źródła podają dwie wersje: od włoskiego miasta Bergamo albo od tureckiego beg armudi, czyli „gruszka pana” (albo księcia). Angielska Wikipedia wywodzi cytrusa od Bergamo, a turecki źródłosłów przypisuje gruszce. Włoska Wikipedia uważa turecki za bardziej prawdopodobny, ze względu na podobieństwo do gruszki bergamotki.[4][10]

WersjaKto ją podaje
od Bergamo (Fragrantica dodaje, że tam po raz pierwszy sprzedano olejek)Wikipedia angielska, Fragrantica, The Perfume Society
od tureckiego beg armudi („gruszka pana”)Wikipedia włoska; The Perfume Society jako drugą możliwość; Fragrantica nazywa wyrażenie arabskim
polska gruszka bergamotka wzięła nazwę od cytrusa, nie odwrotnieWielki słownik języka polskiego PAN

Źródła tabeli: [4], [1], [2], [10], [13]

Po polsku kierunek jest jasny: słownik PAN wywodzi gruszkę bergamotkę od cytrusa, a włoska Wikipedia wywodzi cytrusa od tureckiej gruszki.

Gdzie rośnie bergamotka?

Głównie na jońskim wybrzeżu prowincji Reggio di Calabria, na południu Włoch. Owoc stał się tam symbolem całego miasta. Uprawia się go też na olejek w południowej Francji i na Wybrzeżu Kości Słoniowej, na marmoladę w tureckiej Antalyi, a także w Argentynie, Brazylii, Afryce Północnej, Iranie i Grecji.[4]

Pas upraw ciągnie się według włoskiej Wikipedii na około 150 km, około 2 km od morza, osłonięty wzgórzami od silnego wiatru z Cieśniny Mesyńskiej. Pierwszą zwartą plantację założył tam w 1750 roku Nicola Parisi.[10] Owoce zbiera się ręcznie od listopada do marca, gdy skórka zaczyna przechodzić z zieleni w żółć.[11]

Olejek z tego regionu ma od 2001 roku unijną chronioną nazwę pochodzenia (ChNP, wł. DOP): „Bergamotto di Reggio Calabria - Olio essenziale”. Wpisało ją rozporządzenie Komisji (WE) nr 509/2001.[15] Ochrona obejmuje olejek tłoczony na zimno z trzech odmian: Femminello, Castagnaro i Fantastico.[11]

Ile bergamotki daje Kalabria? Liczby się różnią

CoWersja 1Wersja 2
udział Kalabrii w świecie90% olejku (Wikipedia, hasło Earl Grey tea)ponad 80% olejku (The Perfume Society), ok. 80% produkcji (Wikipedia włoska)
długość pasa uprawok. 150 km (Wikipedia włoska)ok. 100 km (opis ChNP w Qualigeo)
wydajność olejku350-750 g ze 100 kg owoców (opis ChNP)200 kg owoców na 1 kg albo na 1 litr olejku (Wikipedia włoska podaje obie miary); ok. 85 g ze 100 owoców (Wikipedia angielska)
bergapten w olejkuok. 0,2% (Navarra i in.)3000-3600 mg/kg, czyli 0,30-0,36% (Wikipedia angielska)

Źródła tabeli: [16], [2], [10], [11], [3], [5]

Do tego dochodzi problem podróbek. Według Wikipedii angielskiej i włoskiej co roku sprzedaje się około 3000 ton olejku deklarowanego jako bergamotowy, a prawdziwego powstaje najwyżej 100 ton. Olejek „tnie się” tańszymi destylatami albo składa z syntetyków i barwi chlorofilem.[3][10]

Dlaczego Earl Grey pachnie bergamotką?

Bo Earl Grey to czarna herbata aromatyzowana olejkiem ze skórki bergamotki. Liście spryskuje się olejkiem albo miesza z suszoną skórką, która oddaje zapach dopiero przy parzeniu. Wiele marek zamiast olejku używa innych aromatów, naturalnych albo sztucznych, bo to tańsze i trwalsze.[16][17]

Historia nazwy jest mniej pewna niż sama herbata. Najwcześniejsza wzmianka o herbacie z bergamotką pochodzi z 1824 roku i nie wspomina żadnego hrabiego, a w 1837 roku oskarżono firmę, która potajemnie dodawała bergamotkę, żeby sprzedawać słabą herbatę drożej.[16] Polska Wikipedia wiąże nazwę z Charlesem Greyem, 2. hrabią Grey, premierem Wielkiej Brytanii w latach 30. XIX wieku.[17] Angielska podaje to jako hipotezę i uważa za mało prawdopodobne, żeby hrabia promował herbatę, którą w tamtych latach podrabiano bergamotką.[16] Obie uznają legendę o chińskim mandarynie i uratowanym synu za wątpliwą: Grey nigdy nie był w Chinach.[16][17]

  • Wersja rodziny Greyów: mieszankę ułożono dla hrabiego tak, żeby bergamotka zrównoważyła wapń w wodzie z rodowej siedziby Howick Hall.[16]
  • Wersja Jacksons of Piccadilly: recepturę dostał od Greya w 1830 roku George Charlton ze spółki Robert Jackson & Co.[16]
  • Wersja bez hrabiego: pierwsze znane reklamy herbaty „Earl Grey” opublikowała firma Charlton & Co. z Jermyn Street w latach 80. XIX wieku, a wcześniejsze ogłoszenia mówią o „Grey's mixture”.[16]

W jakich perfumach czuć bergamotkę?

W większości. The Perfume Society pisze, że bergamotka w różnych proporcjach trafia do niemal wszystkich współczesnych perfum, zwłaszcza szyprowych i fougère, jako nuta głowy w zapachach męskich i damskich. Perfumiarze cenią ją też za to, że pomaga zlać pozostałe nuty w jeden bukiet.[2][1]

ZapachRokRola bergamotki
woda kolońska Fariny (Eau de Cologne)1709 (jedna baza: Wikipedia, polska i angielska); The Perfume Society pisze o XVII wiekunuta głowy obok cytryny i pomarańczy; pierwszy zapis o olejku bergamotowym w perfumach pochodzi z archiwum Fariny z 1714 roku
Echt Kölnisch Wasser No. 47111792 (Wikipedia polska, Fragrantica); „co najmniej od 1799” (Wikipedia angielska)bergamotka w znanej części tajnej receptury
Chypre, Coty1917 (jedna baza: Wikipedia)pierwszy zapach z akordem bergamotka, labdanum i mech dębowy, od którego wzięła nazwę cała rodzina szyprów
Mitsouko, Guerlain1919 (Wikipedia i Fragrantica)nuta głowy owocowego szypru
Shalimar, Guerlainstworzony 1921 (jedna baza: Wikipedia), w sprzedaży nieprzerwanie od 1925 (Wikipedia)według Fragrantiki aż 30% formuły
Eau Sauvage, Dior1966 (Wikipedia i Fragrantica)nuta głowy obok cytryny, bazylii i rozmarynu

Źródła tabeli: [18], [19], [2], [3], [20], [21], [22], [23], [1]

Moim zdaniem bergamotkę najłatwiej wyłowić w wodzie kolońskiej, gdzie Fragrantica nazywa ją nutą niezbędną. W szyprach bywa według tego samego źródła subtelna, a w kompozycjach orientalnych służy za kontrast dla balsamicznej, słodkiej bazy.[1] Jak czytać piramidę i dlaczego głowa znika pierwsza, opisuję w przewodniku po piramidzie nut.

Z czym łączy się bergamotka?

Z innymi cytrusami i ziołami w wodzie kolońskiej, z różą, jaśminem, mchem dębowym, paczulą i labdanum w akordzie szyprowym oraz z ambrą i wanilią jako kontrast dla ciężkiej bazy. Takie zestawy wymienia Fragrantica, a akord szyprowy z bergamotką w głowie opisuje też angielska Wikipedia.[1][20]

PartnerCo powstajeWięcej
cytryna, pomarańcza, neroli, petitgrain, rozmarynwoda kolońskajak pachnie neroli
róża i jaśminkwiatowe serce szyprujak pachnie róża, jaśmin
mech dębowy, paczula, labdanumbaza szyprujak pachnie paczula
wanilia, ambrajasny początek ciężkich, słodkich kompozycjijak pachnie wanilia

Źródła tabeli: [1], [20]

Nuty wszystkich naszych kompozycji zebraliśmy w przewodniku zapachowym.

Olejek bergamotowy: jak powstaje i do czego służy?

Klasyczny olejek bergamotowy wyciska się na zimno ze skórki owocu. Dawniej robiono to ręcznie metodą sfumatura, od lat 40. XIX wieku maszyną calabrese Nicoli Barillà, a dziś specjalne maszyny ścierają skórkę pod bieżącą wodą, a wirówka oddziela olejek od wody.[3][5]

Bursztynowa buteleczka z olejkiem obok zwiniętej zielonej skórki cytrusa na marmurowym blacie w świetle z okna
Olejek bergamotowy pochodzi ze skórki, nie z miąższu

Olejek jest zielony albo zielonożółty, pod koniec sezonu brązowawożółty, czasem z osadem wosków.[3][5] Służy przede wszystkim perfumerii i kosmetyce, do aromatyzowania herbaty, słodyczy (na przykład rahat lokum) i szwedzkiego snusu. Amerykańska FDA uznaje lotne olejki bergamotki za ogólnie bezpieczne jako dodatek smakowy do żywności.[3][4] Wysuszone skórki wyrabiano kiedyś w małe pudełka na pamiątki i tabakierki.[4]

Jak kupić olejek bergamotowy: 4 rzeczy na etykiecie

  1. Olejek eteryczny czy zapachowy. Kompozycja „o zapachu bergamotki” to co innego niż olejek ze skórki owocu. Czym się różnią, wyjaśniam w poradniku o olejkach do świec.
  2. Metoda. Olejek tłoczony na zimno zawiera bergapten. Olejek bez furanokumaryn można otrzymać destylacją próżniową skórki; według przeglądu badań jest chemicznie porównywalny z tłoczonym, ale bergaptenu nie ma wcale.[5]
  3. Pochodzenie. Nazwa „Bergamotto di Reggio Calabria - Olio essenziale” jest chroniona; tylko olejek spełniający jej warunki może ją nosić.[15][11]
  4. Cena i ilość. Przy skali podróbek (wyżej) bardzo tani „olejek bergamotowy” to powód, żeby zapytać o analizę. Podróbki wykrywa się między innymi chromatografią gazową i analizą izotopową.[3]

Dlaczego olejek bergamotowy uczula na słońce?

Winny jest bergapten (5-metoksypsoralen), furanokumaryna z nielotnej części olejku tłoczonego ze skórki. W testach płatkowych olejek tłoczony nałożony na skórę i naświetlony UV dawał efekt fototoksyczny zależny od stężenia (w badaniach na świnkach morskich: narastające zaczerwienienie). Olejek dwukrotnie rektyfikowany, pozbawiony bergaptenu, nie dawał reakcji fototoksycznej.[3][4]

Ten efekt opisano ponad sto lat temu. W 1916 roku Freund powiązał przebarwienia skóry ze słońcem po użyciu wody kolońskiej z olejkiem bergamotowym, a w 1925 roku Rosenthal nazwał je „berloque dermatitis” (od francuskiego breloque, wisiorek) z powodu podłużnych smug przebarwień. Wikipedia opisuje też przypadek, w którym sześć kropel olejku w kąpieli i 20-30 minut w solarium skończyło się ciężką reakcją przypominającą oparzenie.[3]

Co mówi IFRA o olejku bergamotowym?

Międzynarodowe Stowarzyszenie Zapachowe (IFRA) ogranicza olejek z dwóch stron. Standard dla olejku tłoczonego (49. poprawka, 2020) dopuszcza w gotowym produkcie najwyżej 0,40% olejku w kategoriach 1-6, 7B, 8, 10B i 11B, a w kategoriach 7A, 9, 10A, 11A i 12 nie wprowadza limitu. Powód podany w standardzie to fototoksyczność.[24]

Drugi standard, dla olejków cytrusowych z furanokumarynami, zaleca, żeby w produktach na skórę wystawioną na UV łączna ilość bergaptenu nie przekraczała 0,0015% (15 ppm). Limit nie dotyczy produktów spłukiwanych ani tych, które stykają się ze skórą tylko przypadkiem.[25] Świece należą od 49. poprawki do kategorii 12, w której standard dla olejku bergamotowego limitu nie ma.[26][24]

Czy olejek z bergamotki ma przeciwwskazania?

Tak, ostrożność dotyczy głównie skóry i słońca. Wikipedia podaje, że stosowanie olejku na skórę może być niebezpieczne, zwłaszcza u dzieci i kobiet w ciąży, i wywoływać wysypki przez fototoksyczność. Olejek zawiera też bergamotynę, jedną z furanokumaryn odpowiedzialnych za interakcje grejpfruta z lekami.[3][4]

Według tego samego hasła badania kliniczne nad olejkiem bergamotowym były do 2017 roku słabej jakości i nie pozwalają na wnioski o jego działaniu na organizm.[4] Dlatego ten tekst nie odpowiada na pytanie, „na co pomaga” olejek. Suplementy z ekstraktem z soku bergamoty, kojarzone z cholesterolem, to inny produkt niż olejek do perfum; decyzję o nich podejmuje się z lekarzem lub farmaceutą.

Najczęściej zadawane pytania

Tak, jeśli mowa o cytrusie. Polska Wikipedia podaje obie nazwy dla pomarańczy bergamoty, Citrus bergamia. Bergamotką nazywa się jednak także pysznogłówkę szkarłatną, bylinę o zapachu podobnym do skórki bergamoty, a potocznie również jedną z gruszy. Olejek do Earl Greya i perfum pochodzi wyłącznie z cytrusa.

Można, choć źródła się różnią: włoska Wikipedia wymienia sok i plasterki w herbacie, a Fragrantica pisze, że miąższ nie jest jadalny. Sok jest mniej kwaśny niż cytryna, za to bardziej gorzki niż grejpfrut. Skórkę się kandyzuje, a z owoców robi się marmoladę i likier bergamino.

Głównie jako surowiec zapachowy i smakowy: w perfumach, wodach kolońskich i kosmetykach, do aromatyzowania herbaty Earl Grey, słodyczy takich jak rahat lokum i szwedzkiego snusu. Amerykańska FDA uznaje lotne olejki bergamotki za bezpieczny dodatek do żywności. Badania nad działaniem olejku na organizm są według Wikipedii słabej jakości.

Tłoczony na zimno zawiera według różnych źródeł 0,2-0,36% bergaptenu, który na skórze w słońcu działa fototoksycznie. Olejek otrzymany destylacją próżniową skórki nie ma bergaptenu wcale, a według przeglądu badań w Frontiers in Pharmacology jest chemicznie porównywalny z tłoczonym. Do kosmetyków na skórę zaleca się właśnie taki.

Nie. Standard IFRA dla tłoczonego olejku bergamotowego (49. poprawka) dopuszcza najwyżej 0,40% w większości produktów pozostających na skórze, ale w kategorii 12 nie wprowadza limitu. Do tej kategorii od 49. poprawki należą świece. Limit wynika z fototoksyczności, czyli reakcji skóry na słońce.

To włoski skrót chronionej nazwy pochodzenia (ChNP). Nazwę „Bergamotto di Reggio Calabria - Olio essenziale” Unia Europejska chroni od 2001 roku. Nosi ją olejek tłoczony na zimno z owoców trzech odmian, Femminello, Castagnaro i Fantastico, zbieranych ręcznie na jońskim wybrzeżu prowincji Reggio di Calabria.

Źródła

  1. Fragrantica.pl: Bergamotka (opis nuty). www.fragrantica.pl/nuty/Bergamotka-75.html
  2. The Perfume Society: Bergamot. perfumesociety.org/ingredients-post/bergamot
  3. Wikipedia: Bergamot essential oil. en.wikipedia.org/wiki/Bergamot_essential_oil
  4. Wikipedia: Bergamot orange. en.wikipedia.org/wiki/Bergamot_orange
  5. Navarra, M., Mannucci, C., Delbò, M., Calapai, G. (2015). Citrus bergamia essential oil: from basic research to clinical application. Frontiers in Pharmacology, 6, 36. doi:10.3389/fphar.2015.00036, pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4345801
  6. Wikipedia: Limonene. en.wikipedia.org/wiki/Limonene
  7. Wikipedia: Linalyl acetate. en.wikipedia.org/wiki/Linalyl_acetate
  8. Wikipedia: Linalool. en.wikipedia.org/wiki/Linalool
  9. Wikipedia: Pomarańcza bergamota. pl.wikipedia.org/wiki/Pomarańcza_bergamota
  10. Wikipedia (wł.): Citrus × bergamia. it.wikipedia.org/wiki/Citrus_×_bergamia
  11. Qualigeo (Fondazione Qualivita): Bergamotto di Reggio Calabria - Olio Essenziale DOP. www.qualigeo.eu/prodotto/bergamotto-di-reggio-calabria-olio-essenziale-dop
  12. Wikipedia: Pysznogłówka szkarłatna. pl.wikipedia.org/wiki/Pysznogłówka_szkarłatna
  13. Wielki słownik języka polskiego PAN: bergamotka (grusza, owoc). wsjp.pl/haslo/do_druku/51151
  14. Wikipedia: Monarda didyma. en.wikipedia.org/wiki/Monarda_didyma
  15. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 509/2001 z dnia 15 marca 2001 r. (Dz.U. L 76 z 16.03.2001), załącznik: Bergamotto di Reggio Calabria-Olio essenziale (ChNP). eur-lex.europa.eu, CELEX 32001R0509
  16. Wikipedia: Earl Grey tea. en.wikipedia.org/wiki/Earl_Grey_tea
  17. Wikipedia: Earl grey. pl.wikipedia.org/wiki/Earl_grey
  18. Wikipedia: Woda kolońska. pl.wikipedia.org/wiki/Woda_kolońska
  19. Wikipedia: Eau de Cologne. en.wikipedia.org/wiki/Eau_de_Cologne
  20. Wikipedia: Chypre. en.wikipedia.org/wiki/Chypre
  21. Wikipedia: Mitsouko. en.wikipedia.org/wiki/Mitsouko
  22. Wikipedia: Shalimar (perfume). en.wikipedia.org/wiki/Shalimar_(perfume)
  23. Wikipedia: Eau Sauvage. en.wikipedia.org/wiki/Eau_Sauvage
  24. IFRA Standard: Bergamot oil expressed, 49. poprawka (2020), tabela „Maximum acceptable concentrations in the finished product”. ifrafragrance.org/standards/IFRA_STD_087.pdf
  25. IFRA Standard: Citrus oils and other furocoumarins containing essential oils, 49. poprawka (2020), s. 2. ifrafragrance.org/standards/IFRA_STD_089.pdf
  26. CandleScience: IFRA 49, what candle and soap makers need to know. www.candlescience.com/learning/ifra-49-what-candle-and-soap-makers-need-to-know

Ostatnia aktualizacja

Ilustracje redakcyjne w tym artykule powstały z użyciem generatywnej AI. Zdjęcia produktów to fotografie naszych świec.

Mateusz Lis

Mateusz Lis

Współzałożyciel UrbanNote

Współzałożyciel UrbanNote, odpowiada za produkcję i skład: receptury wosków, dobór olejków eterycznych i kontrolę jakości. Pisze o nauce stojącej za zapachem - od składu chemicznego po fizykę spalania.

Wszystkie artykuły